Đồng bằng Sông Cửu Long: Lên kịch bản ứng phó hạn mặn

Lũ thấp, nông dân sạ sớm

Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam nhận định, lũ trên sông Mekong năm 2026 đang có xu hướng giảm mạnh so với trung bình nhiều năm cũng như các năm gần đây. Nguyên nhân chủ yếu do tháng 10 không xuất hiện bão trực tiếp đổ bộ vào thượng nguồn sông Mekong, giảm áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông vào đất liền, khiến lượng mưa trên lưu vực sông Mekong thấp hơn đáng kể so với thông thường.

Cụ thể, lượng mưa trong tháng 10 trên lưu vực sông Mekong thấp hơn trung bình nhiều năm khoảng 20-75%, một số nơi giảm trên 75%. Tổng lượng lũ về ĐBSCL qua trạm Kratie (Campuchia) từ đầu mùa lũ đến cuối tháng 10 đạt 290,53 tỷ m³, thấp hơn năm 2025 khoảng 21%. Đáng chú ý, riêng tháng 10, lượng lũ chỉ đạt 32,77 tỷ m³, thấp hơn trung bình nhiều năm 42% và thấp hơn cùng kỳ năm 2025 đến 61%. Tại đầu nguồn sông Cửu Long, mực nước cũng giảm mạnh. Đỉnh lũ tháng 11 tại trạm Tân Châu (An Giang) dự báo chỉ khoảng 2,2m, tại Châu Đốc (An Giang) khoảng 2,15m, đều thấp hơn nhiều so với trung bình nhiều năm và cùng kỳ năm 2025.

Làm đất để gieo sạ vụ Đông Xuân sớm

Nước lũ không nhiều, các khu đê bao hầu hết đều đã khép kín, nông dân ở nhiều địa phương tranh thủ xuống giống vụ lúa đông xuân 2026-2027 theo lịch thời vụ nhằm hạn chế thiệt hại do hạn, mặn, thời tiết bất thường gây ra. Theo ghi nhận, những ngày qua, nông dân ở xã Mỹ Thành (Đồng Tháp) tích cực bơm tát, làm đất để gieo sạ vụ lúa Đông Xuân. Xác định đây là vụ sản xuất chính trong năm, nhiều hộ tranh thủ thời tiết thuận lợi xuống giống theo khung lịch thời vụ.

Có 16 công đất và chuẩn bị xuống giống, ông Nguyễn Văn Nỉ (ngụ ấp 4, xã Mỹ Thành) cho biết: "Năm nay, nước lũ không nhiều và địa phương đã chủ động đắp các đập tạm ở đầu kênh. Vì vậy, chúng tôi tranh thủ cày ải, làm đất và xuống giống sớm hơn so với mọi năm". Tương tự, ông Võ Thanh Phong (ngụ ấp Nam, xã Tân Điền) vừa xuống giống 17 công lúa Đông Xuân sớm cho hay: "Để bảo đảm hiệu quả sản xuất, chúng tôi đã nạo vét kênh, mương; khơi thông cống rãnh nhằm tích trữ tối đa nguồn nước; đẩy mạnh cơ giới hóa đồng bộ từ khâu làm đất, gieo sạ để hạn chế rủi ro do biến đổi khí hậu gây ra".

Việc gieo sạ sớm cũng diễn ra nhiều địa phương đầu nguồn Hồng Ngự (Đồng Tháp), Phú Hữu, Vĩnh Trường, Châu Phú (An Giang).

Các địa phương đã làm gì?

Để chủ động ứng phó, UBND tỉnh Đồng Tháp ban hành Chỉ thị số 11 về phòng, chống hạn, xâm nhập mặn mùa khô năm 2026-2027. Theo đó, địa phương yêu cầu nông dân vùng ngọt hóa Gò Công thu hoạch dứt điểm vụ lúa Đông Xuân 2026-2027 trong tháng 2/2027. Đối với diện tích không thể xuống giống lúa Đông Xuân trong khung lịch thời vụ, địa phương vận động nông dân chuyển sang trồng rau màu ngắn ngày nhằm bảo đảm an toàn sản xuất, chủ động nguồn nước tưới và hạn chế nguy cơ thiếu nước vào cuối vụ.

Theo ông Lê Chí Thiện - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) Đồng Tháp, vụ lúa Đông Xuân 2026-2027, địa phương dự kiến xuống giống trên 220.000ha. Đến nay, diện tích đã gieo trồng ước đạt khoảng 100.000ha, tập trung tại các xã thuộc khu vực Đồng Tháp Mười và vùng ngọt hóa Gò Công. Diện tích còn lại được phân bố xuống giống trong tháng 11, 12/2026 và tháng 01/2027.

Người dân tích trữ nước ngọt để phục vụ sinh hoạt, sản xuất

Tại tỉnh Vĩnh Long, để ứng phó với hiện tượng El Nino năm 2026-2027, địa phương đưa ra 3 kịch bản về hạn hán và xâm nhập mặn, trong đó có kịch bản mùa khô hạn mặn lịch sử. Tổng nguồn kinh phí dự kiến triển khai thực hiện các giải pháp ứng phó hơn 10.800 tỷ đồng. Trong đó, kịch bản 1, hạn mặn ở mức trung bình như các năm trước; kịch bản 2, hạn mặn tương đương mùa khô 2015-2016 (trung bình) và kịch bản 3, hạn mặn tương đương mùa khô 2019-2020 (mùa khô lịch sử được ghi nhận).

Tương ứng với từng kịch bản là các giải pháp ứng phó. Đối với giải pháp phi công trình, Sở NN&MT Vĩnh Long xác định sẽ tăng cường quan trắc, thông tin dự báo, tuyên truyền các giải pháp chủ động ứng phó với xâm nhập mặn tới người dân; tổ chức vận hành hiệu quả hệ thống công trình thủy lợi, các giải pháp tích trữ, bảo đảm nguồn nước ngọt phục vụ sinh hoạt cho người dân.

Còn các giải pháp công trình được đưa ra như: đắp đập tạm tại sông Ba Lai, trục dẫn ngọt Cả Chát - kênh Phụ Nữ, trục dẫn ngọt Đồng Khởi - Chín Thước... Tổng nguồn kinh phí dự kiến thực hiện các giải pháp ứng phó với El Nino 2026-2027 trên địa bàn Vĩnh Long khoảng 10.833 tỷ đồng, từ nguồn ngân sách Trung ương hỗ trợ, ngân sách tỉnh.

Tại tỉnh Cà Mau, ông Lê Văn Sử (Phó Chủ tịch UBND) yêu cầu Sở NN&MT sớm hoàn thiện kế hoạch ứng phó, lập bản đồ các khu vực chịu tác động để triển khai giải pháp phù hợp. Toàn tỉnh hiện có 370 công trình cấp nước tập trung ở nông thôn, song 92 công trình đã ngừng hoạt động và 46 công trình kém bền vững. Các đơn vị được yêu cầu kiểm tra, sửa chữa, ưu tiên công trình xuống cấp hoặc hoạt động kém hiệu quả nhằm bảo đảm công suất cấp nước. Tại những khu vực có khả năng kết nối, mạng lưới đường ống sẽ được mở rộng để tăng số hộ sử dụng nước sạch tập trung. Với khu dân cư phân tán, xa công trình, tỉnh dự kiến cấp bồn trữ, bố trí điểm cấp nước tạm thời và vận chuyển nước khi cần thiết.

Cà Mau cũng đẩy nhanh các dự án nâng cấp, mở rộng mạng lưới cấp nước tại xã Biển Bạch; xây dựng công trình xử lý nước và đường ống tại các xã Khánh Lâm, Khánh An; triển khai dự án cấp nước sinh hoạt cấp bách khu vực nông thôn giai đoạn 2026-2030. Các dự án dự kiến phục vụ khoảng 7.000 hộ, được thực hiện từ năm 2026-2028.

Mưu sinh trong mùa lũ thấp

Hiến kế từ chuyên gia

PGS-TS Lê Anh Tuấn (Giảng viên cao cấp Khoa Môi trường và tài nguyên thiên nhiên, nguyên Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu biến đổi khí hậu, Đại học Cần Thơ) cho biết, trong năm nay, lượng mưa ở khu vực thượng nguồn sông Mekong giảm mạnh, đồng thời các vùng Biển Đông và Thái Bình Dương cũng ghi nhận lượng mưa thấp. Đây không chỉ là tác động cục bộ ở thượng nguồn mà diễn ra trên phạm vi rộng. Đáng lo ngại, hiện tượng El Nino được dự báo xuất hiện trong mùa khô tới sẽ khiến tình hình thiếu nước thêm nghiêm trọng.

Khi lũ kết thúc sớm, lượng nước tích trữ bổ sung cho mùa khô suy giảm, làm gia tăng nguy cơ thiếu nước ngọt và xâm nhập mặn ở ĐBSCL. Nước mặn có thể lấn sâu vào nội đồng, gây áp lực lớn đối với sản xuất nông nghiệp và đời sống người dân. Trước tình hình này, người dân cần chủ động tích trữ nước ngọt ngay trong thời gian còn lại của mùa mưa. Từ nay đến cuối mùa mưa, khu vực vẫn có thể xuất hiện những đợt mưa lớn bất thường. Vì vậy, cần tận dụng mọi điều kiện và phương tiện sẵn có như lu, ao, hồ hoặc các túi chứa nước dung tích lớn để thu gom, dự trữ nước mưa và nước sông ngay tại vườn, tạo nguồn nước dự phòng cho mùa hạn sắp tới. Bên cạnh đó, việc sử dụng nước cần được tính toán và phân bổ theo thứ tự ưu tiên, trước hết phục vụ nhu cầu ăn uống, sinh hoạt hàng ngày, sau đó mới đến chăn nuôi.

Đối với sản xuất nông nghiệp, người dân nên cân nhắc chuyển sang các loại cây trồng cạn, ít tiêu tốn nước hoặc chuyển đổi diện tích lúa sang nuôi trồng thủy sản. Những khu vực không bảo đảm nguồn nước tưới cần mạnh dạn bỏ vụ lúa kế tiếp để tránh thiệt hại. Ngược lại, tại những nơi còn đủ nguồn nước, nông dân có thể tranh thủ xuống giống ngay khi lũ rút, đẩy lịch thời vụ lên sớm hơn và sử dụng giống lúa ngắn ngày để kịp thu hoạch trước khi nguồn nước cạn kiệt trong mùa khô.

Còn theo Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện (Chuyên gia nghiên cứu độc lập về sinh thái vùng ĐBSCL), tình hình mùa mưa năm nay (2026) và mùa khô năm sau (2027) có thể gay gắt như mùa mưa 2015 và mùa khô 2016, thậm chí có thể hơn. Việc ứng phó cần được xây dựng riêng cho từng tiểu vùng, dựa trên đặc điểm nguồn nước, hạ tầng và sinh kế. Đối với vùng đầu nguồn ĐBSCL ở Tứ Giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười, vì mùa lũ năm nay sẽ về muộn và ở mức thấp, người dân nên cẩn trọng khi tiến hành các hoạt động sinh kế dựa vào mùa lũ để tránh thiệt hại.

Đối với vùng cửa sông Cửu Long, cần nhìn lại từ kinh nghiệm 2016 và 2020 để có giải pháp chủ động. Việc nên làm là dời lịch canh tác lên sớm để né mặn, như cách làm năm 2020 (sớm hơn 2 tuần hoặc 1 tháng) và không nên chỉ dựa vào ngăn mặn, vì trong trường hợp cực đoan như thế này, ngăn mặn cũng chỉ được đến cuối tháng 01/2027, sau đó thì không còn tác dụng vì mặn từ biển vào thì bên trong cũng không còn nước ngay từ đầu mùa khô.

Vùng bán đảo Cà Mau có nguồn nước ngọt chủ yếu là nước mưa và sẽ thất thoát nhanh trong mùa khô gay gắt 2027, nên việc cần làm là tích cực trữ nước ngọt ngay từ đầu mùa mưa. Cần biết rõ rằng nếu El Nino kỷ lục 75 năm diễn ra thì mọi biện pháp chống hạn đều là vô ích, do đó cần tránh đầu tư xuống giống trong mùa khô này để tránh thiệt hại. Bên trong các vùng ngọt hóa đặc biệt là Gò Công và Trần Văn Thời có thể sẽ sụt lún đất hàng ngàn điểm như đã từng xảy ra 2 lần trước. Vì vậy kiến nghị, các vùng này mở ra vào mùa khô năm nay để nhận nước mặn vào giữ ẩm, tránh sụt lún đất, hư hại đường xá nhà cửa.

Theo ông Thiện, về lâu dài, các vùng này nên được trả lại điều kiện tự nhiên mặn ngọt luân phiên theo mùa như trước khi ngọt hóa, theo tinh thần thuận thiên, tôn trọng quy luật tự nhiên theo Nghị quyết số 120/NQ-CP của Chính phủ...