Dòng chảy văn hóa xứ Đông trong mùa Xuân mới

Trở về cội nguồn trong diện mạo thành phố mới

Năm 2025, Hải Phòng tạo thêm một dấu ấn đặc biệt trên bản đồ di sản thế giới khi Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh. Đây là di sản thế giới liên tỉnh thứ hai của Việt Nam, sau Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà. Việc cùng lúc sở hữu hai Di sản Thế giới không chỉ khẳng định giá trị di sản nổi bật toàn cầu, mà còn cho thấy chiều sâu văn hóa của Hải Phòng trong không gian văn hóa nhân loại.

Từ ngàn xưa, Thăng Long là trung tâm của quốc gia Đại Việt. Từ kinh kỳ ấy, không gian văn hóa được hình thành theo bốn hướng Đông - Tây - Nam - Bắc. Ở phía Đông, vùng đất Xứ Đông - Hải Dương xưa, nổi lên như một miền địa linh nhân kiệt, gắn với truyền thống hiếu học, khoa bảng và tinh thần yêu nước bền bỉ.

Theo các tài liệu lịch sử, tên gọi Xứ Đông xuất hiện từ thời Lê sơ, gắn với quá trình hoàn thiện bộ máy hành chính dưới triều Vua Lê Thánh Tông. Năm Quang Thuận thứ 7 (1466), đất nước được chia thành 12 đạo thừa tuyên; vùng Xứ Đông khi ấy thuộc Nam Sách thừa tuyên. Đến năm Quang Thuận thứ 10 (1469), Nam Sách thừa tuyên đổi tên thành Hải Dương thừa tuyên. Năm Hồng Đức thứ 21 (1490), danh xưng xứ Hải Dương ra đời và Xứ Đông trở thành tên gọi quen thuộc, phản ánh vị trí địa - chính trị đặc biệt của vùng đất phía Đông Thăng Long.

Trải qua các triều đại Mạc, Lê Trung Hưng rồi đến thời Nguyễn, dù địa giới và tên gọi hành chính nhiều lần thay đổi, Xứ Đông vẫn là một không gian văn hóa, lịch sử thống nhất. Đến năm Minh Mạng thứ 12 (1832), trấn Hải Dương chính thức trở thành tỉnh Hải Dương, còn gọi là tỉnh Đông, với địa giới rộng lớn, phía Đông giáp biển, phía Tây giáp Bắc Ninh, phía Bắc giáp Quảng Yên, phía Nam giáp Hưng Yên.

Thời kỳ Pháp thuộc, việc chia tách hành chính dẫn đến sự hình thành Hải Phòng (1887). Tuy bị tách làm hai đơn vị, nhưng Hải Dương và Hải Phòng vẫn luôn gắn bó chặt chẽ về lịch sử, văn hóa và con người, cùng chung cội nguồn Xứ Đông.

Thực hiện chủ trương của Trung ương về tổ chức lại đơn vị hành chính, từ ngày 1/7/2025, tỉnh Hải Dương và TP Hải Phòng chính thức hợp nhất, hình thành TP Hải Phòng mới trực thuộc Trung ương. Nhìn từ chiều dài lịch sử, đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới, mà còn là cuộc trở về cội nguồn, khi những miền đất từng chung một Xứ Đông xưa nay lại hội tụ trong một chỉnh thể thống nhất.

Hải Phòng mới có diện tích gần 3.200km², dân số hơn 4,6 triệu người, quy mô kinh tế đạt gần 660.000 tỷ đồng, vươn lên vị trí thứ ba cả nước. Không gian phát triển được mở rộng, dư địa tăng trưởng lớn hơn, tạo nền tảng để hình thành một cực tăng trưởng đột phá ở phía Bắc, với trụ cột là công nghiệp, kinh tế biển, logistics và đô thị hiện đại.

Trong không khí Xuân mới, việc đặt lại tên các xã, phường sau sắp xếp đơn vị hành chính với những địa danh quen thuộc như Thượng Hồng, Dương Kinh, Phù Liễn, Vĩnh Lại, Thành Đông… mang ý nghĩa đặc biệt. Đó không chỉ là tên gọi hành chính, mà là sự nhắc nhớ cội nguồn, gìn giữ ký ức lịch sử và bản sắc văn hóa Xứ Đông trong đời sống đương đại.

Khơi dậy niềm tự hào văn hóa

Xứ Đông hôm nay không còn là câu chuyện của quá khứ, mà hiện hữu trong từng không gian đô thị, từng làng quê, từng con người của thành phố mới. Mạch nguồn lịch sử ấy đang được tiếp nối, làm nền tảng tinh thần để Hải Phòng mới vững bước trong kỷ nguyên phát triển, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng.

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hải Phòng, đây không chỉ là niềm tự hào mà còn là nguồn lực quan trọng cho phát triển bền vững, nhất là trong bối cảnh thành phố đang hướng tới xây dựng các ngành công nghiệp văn hóa, du lịch di sản, du lịch trải nghiệm. Về lâu dài, ngành Văn hóa Hải Phòng xác định nhiều nhiệm vụ trọng tâm: hoàn thiện hồ sơ đề nghị UNESCO vinh danh Nguyễn Bỉnh Khiêm, Tuệ Tĩnh; quy hoạch, bảo tồn Quần thể di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc; xây dựng các sản phẩm văn hóa sáng tạo, đưa công nghệ số “đánh thức” di sản.

Xứ Đông, Hải Dương từ lâu nổi danh là vùng đất học. Trong lịch sử khoa cử phong kiến, Hải Dương có tới 486 tiến sĩ, đứng vào hàng đầu cả nước. Làng Mộ Trạch, “làng tiến sĩ” với 36 tiến sĩ là biểu tượng tiêu biểu cho truyền thống hiếu học của vùng đất này. Đặc biệt,Văn Miếu Mao Điền được khởi dựng từ thế kỷ XV, đến nay vẫn là không gian linh thiêng tôn vinh đạo học, “tôn sư trọng đạo”. Từ mảnh đất phên giậu phía Đông Thăng Long, nhiều danh nhân văn hóa lớn của dân tộc đã xuất hiện: Chu Văn An - người thầy của muôn đời; Mạc Đĩnh Chi - Lưỡng quốc Trạng nguyên; Nguyễn Trãi - Danh nhân văn hóa thế giới; Tuệ Tĩnh - Đại danh y của nền y học cổ truyền Việt Nam.

Khu di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc giữ vai trò đặc biệt với chiều sâu lịch sử, tâm linh gắn liền với danh nhân Nguyễn Trãi và Trần Hưng Đạo. (Ảnh trong bài: P.V)

Không chỉ giàu truyền thống khoa bảng, Xứ Đông còn sở hữu kho tàng di sản văn hóa đồ sộ. Sau hợp nhất, Hải Phòng mới hiện có gần 4.000 di tích, 2 Di sản Thế giới, 9 di tích quốc gia đặc biệt, hơn 260 di tích quốc gia, 33 bảo vật quốc gia cùng hàng nghìn lễ hội truyền thống. Đây là mật độ di sản thuộc nhóm cao nhất cả nước. Những năm qua, thành phố đã dành hơn 3.000 tỷ đồng để tu bổ, tôn tạo di tích, đồng thời đẩy mạnh xã hội hóa và ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Di sản không chỉ được gìn giữ như ký ức của quá khứ, mà đang từng bước trở thành nguồn lực cho phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, du lịch di sản và du lịch trải nghiệm.

Việc Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là kết quả của một hành trình dài, khẳng định tầm vóc văn hóa Việt Nam trong dòng chảy nhân loại. Đây là di sản liên tỉnh, thuộc về cộng đồng, trong đó Côn Sơn - Kiếp Bạc giữ vai trò đặc biệt với chiều sâu lịch sử, tâm linh gắn liền với danh nhân Nguyễn Trãi và Trần Hưng Đạo.

Đón một mùa Xuân mới, niềm vui vinh danh càng đi kèm trách nhiệm lớn. Di sản chỉ thực sự sống khi được gìn giữ bằng hiểu biết, niềm tin và tình yêu. Bài toán đặt ra không phải là tổ chức thật nhiều sự kiện, mà là tổ chức đúng và sâu, để mỗi mùa lễ hội, mỗi lần nhắc đến Côn Sơn - Kiếp Bạc đều khơi dậy niềm tự hào văn hóa thẳm sâu trong cộng đồng.

Sự hợp nhất là quá trình cộng hưởng, văn hóa Hải Phòng vì thế thêm phong phú, đa chiều, kế thừa trọn vẹn cốt cách kiên cường của đất Cảng, đồng thời mở ra không gian phát triển mới cho một đô thị hiện đại, hội nhập mà vẫn đậm dấu ấn lịch sử - truyền thống. Mạch ngầm văn hóa - với truyền thống hiếu học, trọng nghĩa, sáng tạo và bền bỉ - sẽ tiếp tục là nền tảng tinh thần vững chắc, giúp Hải Phòng không chỉ là một cực tăng trưởng kinh tế, mà còn là một thành phố văn minh, hiện đại, giàu bản sắc.

Trong sắc Xuân của một thành phố hợp nhất, khi quá khứ và hiện tại giao hòa, Xứ Đông không còn là là một trong những dấu ấn lịch sử về “tứ trấn” xa xưa, mà trở thành nguồn lực văn hóa sống động, tiếp sức cho Hải Phòng vươn tầm khu vực và thế giới, mở ra những mùa Xuân mới đầy khát vọng.

Nguyễn Mỹ - Quốc An