Động đất xảy ra nhiều hơn do sự nóng lên toàn cầu?

Chuỗi động đất mạnh liên tiếp xảy ra tại nhiều nơi trên thế giới trong tháng 6 một lần nữa cho thấy mức độ khó lường của các thảm họa địa chất.

Ngày 28/6, trận động đất mạnh 6,1 độ xảy ra ngoài khơi tỉnh Iwate, Nhật Bản, chỉ vài ngày sau một trận động đất mạnh 7,2 độ cũng được ghi nhận tại khu vực đông bắc nước này. Nhà chức trách không phát cảnh báo sóng thần, song cảnh báo nguy cơ dư chấn tiếp diễn.

Công trình bê tông đổ sập do trận động đất mạnh ở thành phố General Santos, đảo Mindanao, Philippines ngày 8/6. (Ảnh: Reuters)

Trong khi đó ở Philippines, một trận động đất mạnh 6,5 độ richter đã xảy ra ngoài khơi phía nam vào tối 26/6.

Khoảng ba tuần trước, nước này hứng chịu trận động đất mạnh 7,8 độ ngoài khơi Sarangani, miền nam đảo Mindanao, khiến hơn 80 người thiệt mạng.

Nghiêm trọng nhất là Venezuela, nơi hai trận động đất mạnh 7,2 và 7,5 độ xảy ra trong tuần qua khiến hơn 1.400 người thiệt mạng, hàng nghìn người bị thương và hàng chục nghìn người mất tích.

Đây được xem là một trong những thảm họa địa chấn nghiêm trọng nhất tại quốc gia Nam Mỹ này trong hơn một thế kỷ.

Khung cảnh hoang tàn sau trận động đất ở La Guaira, Venezuela, ngày 26/6. (Ảnh: Reuters)

Động đất từ lâu được xem là hiện tượng thuần túy địa chất, bắt nguồn từ sự dịch chuyển của các mảng kiến tạo sâu dưới lòng đất.

Tuy nhiên, một nghiên cứu cho thấy hiện tượng nóng lên toàn cầu do biến đổi khí hậu có thể tác động đến hoạt động địa địa chất.

Nghiên cứu công bố trên tạp chí Scientific Reports chỉ ra rằng biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến mực nước hồ, băng hà và mực nước biển, qua đó có thể làm thay đổi áp lực lên vỏ Trái Đất, từ đó tác động tới hoạt động của các đứt gãy, quá trình tách giãn lục địa và sản sinh magma.

"Xét tổng thể, các lực kiến tạo mảng vẫn đóng vai trò chủ đạo trong việc thúc đẩy quá trình tách giãn lục địa", nhà địa chất học James Muirhead tại Đại học Auckland, New Zealand, tác giả chính của nghiên cứu, cho biết.

"Tuy nhiên, nghiên cứu của chúng tôi cho thấy khí hậu đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết tốc độ tách giãn lục địa, từ đó có thể thúc đẩy các giai đoạn gia tăng động đất hoặc hoạt động núi lửa", ông Muirhead nói.

Những tòa nhà bị hư hại do động đất ở thành phố Catia La Mar, Venezuela. (Ảnh: AP)

Nhóm nghiên cứu đưa ra kết luận sau khi phân tích hồ Turkana, hồ nước dài khoảng 250 km, rộng gần 29 km ở miền bắc Kenya. Khu vực này nằm trong Thung lũng tách giãn Đông Phi, nơi tập trung nhiều hồ sâu và hệ thống đứt gãy kiến tạo lớn.

Các nhà khoa học thu thập dữ liệu địa chấn từ 27 đứt gãy bên dưới hồ Turkana, tái dựng lịch sử hoạt động trong khoảng 10.000 năm qua. Đây là giai đoạn Đông Phi trải qua những biến động lớn về khí hậu.

Khoảng 9.600 đến 5.300 năm trước, khu vực này bước vào giai đoạn được gọi là Thời kỳ ẩm ướt châu Phi, với khí hậu ấm, ẩm, lượng mưa dồi dào và nhiều trận lũ lớn. Sau đó, khí hậu trở nên khô hạn hơn, kéo theo quá trình sa mạc hóa ở một số nơi.

Một phần đảo Turkana trên hồ Turkana, hồ sa mạc lớn nhất thế giới, ở miền bắc Kenya. (Ảnh: Getty Images)

Trong giai đoạn ẩm ướt, mực nước hồ Turkana cao hơn hiện nay hàng trăm mét. Khối lượng nước khổng lồ này tạo áp lực đè xuống lớp vỏ Trái Đất bên dưới, làm giảm tốc độ tách giãn và hạn chế dòng magma, khiến khu vực tương đối ổn định hơn.

Nhưng khi khí hậu khô hơn, lượng mưa giảm và mực nước hồ hạ thấp, áp lực này được giải phóng.

Theo nhóm nghiên cứu, trong khoảng 6.000 năm qua, mực nước hồ Turkana đã giảm khoảng 100 - 150 m, làm thay đổi trạng thái ứng suất trong lớp vỏ Trái Đất và khiến các đứt gãy hoạt động mạnh hơn.

"Chúng tôi phát hiện các đứt gãy trượt nhanh hơn và magma được tạo ra nhiều hơn khi mực nước hồ thấp xuống", ông Scholz nói.

Theo các nhà khoa học, hiện tượng này có thể góp phần lý giải một phần quá trình hình thành hệ thống đứt gãy đặc trưng của Thung lũng tách giãn Đông Phi.

Tuy nhiên, nghiên cứu không khẳng định biến đổi khí hậu là nguyên nhân trực tiếp gây ra mọi trận động đất.

Nhật Bản và Philippines nằm trên Vành đai lửa Thái Bình Dương, nơi động đất chủ yếu liên quan đến hoạt động hút chìm và va chạm giữa các mảng kiến tạo.

Venezuela cũng nằm gần ranh giới giữa mảng Caribbean và Nam Mỹ. Nguyên nhân các trận động đất gần đây ở những khu vực này trước hết vẫn là kết quả của hoạt động kiến tạo.