Đồng Dương: Đánh thức một phế tích vĩ đại

Phật viện Đồng Dương được khai quật năm 1902. Ảnh: Tư liệu

Chỉ còn lại những phế tích, nhưng Đồng Dương vẫn là minh chứng sống động cho một thời kỳ phát triển rực rỡ của văn hóa Champa, đồng thời đặt ra những vấn đề quan trọng về bảo tồn và phát huy di sản.

Khai quật, gia cố và số hóa tư liệu về Đồng Dương

Hiện nay, Phật viện Đồng Dương tồn tại dưới dạng một phế tích kiến trúc, trong đó phần lớn nền móng vẫn đang bị vùi lấp trong lòng đất. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải triển khai các giải pháp bảo tồn theo hướng khoa học, thận trọng, nhằm vừa bảo vệ tính nguyên gốc của di tích, vừa tạo cơ sở cho việc phát huy giá trị lâu dài.

Theo thực trạng di tích hiện nay, phương pháp trùng tu khảo cổ học được xem là phù hợp nhất đối với Đồng Dương. Cách tiếp cận này cho phép xử lý di tích như một đối tượng nghiên cứu khoa học, trong đó mỗi can thiệp đều phải dựa trên chứng cứ khảo cổ và được kiểm soát, đối sánh chặt chẽ với tư liệu, bản vẽ của các nhà khoa học Pháp đã thực hiện vào đầu thế kỷ 20.

Các nguyên tắc cơ bản của trùng tu khảo cổ học cần được quán triệt, bao gồm: ưu tiên bảo quản và gia cố các yếu tố còn lại; hạn chế tối đa việc xây bổ khuyết và phục dựng; tái định vị các cấu kiện kiến trúc trong phạm vi có đủ cơ sở khoa học; đồng thời bảo đảm nguyên tắc can thiệp tối thiểu, không làm giả và không gây nhầm lẫn giữa yếu tố nguyên gốc và phần xử lý hiện đại. Đặc biệt, cần tránh xu hướng bảo tồn theo hướng phục dựng hình thức, bởi điều này không chỉ làm sai lệch giá trị chân xác của di tích mà còn làm suy giảm ý nghĩa khoa học và lịch sử vốn có.

Hiện trạng di tích Phật viện Đồng Dương. Ảnh: Hương Quế Tây.

Về trình tự triển khai, trước hết cần tiến hành khai quật khảo cổ học một cách hệ thống nhằm phát lộ toàn bộ mặt bằng nền móng của phế tích. Việc này không chỉ giúp nhận diện cấu trúc tổng thể của quần thể di tích mà còn cung cấp dữ liệu khoa học quan trọng cho các giai đoạn bảo tồn tiếp theo. Trên cơ sở kết quả khai quật, cần thực hiện ngay các biện pháp gia cố và tái định vị những thành phần còn lại của di tích, trong đó ưu tiên xử lý các khu vực có nguy cơ nghiêm trọng - đặc biệt là mảng tường thuộc Tháp Sáng - bằng các giải pháp kỹ thuật phù hợp với đặc tính vật liệu và điều kiện môi trường.

Một yêu cầu cấp thiết khác là xây dựng hồ sơ khoa học và số hóa toàn diện tư liệu về di tích, tích hợp dữ liệu từ nhiều nguồn như khảo cổ học, sử học, hình ảnh, bản vẽ qua các thời kỳ, đồng thời ứng dụng các công nghệ số hiện đại như hệ thống thông tin địa lý (GIS) và phục dựng hình ảnh bằng công nghệ 3D. Hồ sơ này không chỉ phục vụ công tác bảo tồn trước mắt mà còn giúp quản lý và phát huy giá trị di sản trong dài hạn.

Mở rộng đời sống di sản Đồng Dương

Với những giá trị đặc thù về lịch sử, tôn giáo và nghệ thuật, Phật viện Đồng Dương hoàn toàn có tiềm năng trở thành một không gian nghiên cứu và học tập thực địa cho các ngành khoa học xã hội và nhân văn.

Thông qua việc xây dựng hệ thống tài liệu giáo dục, triển khai các chương trình truyền thông và tổ chức các hoạt động trải nghiệm tại di tích, tri thức khoa học về di sản có thể được phổ biến rộng rãi đến nhiều nhóm đối tượng khác nhau, từ học sinh, sinh viên đến công chúng nói chung. Quá trình này không chỉ góp phần nâng cao nhận thức xã hội về giá trị của di sản, mà còn thúc đẩy sự hình thành ý thức trách nhiệm trong việc bảo vệ và phát huy giá trị di tích.

Bảo tồn cần gắn liền với truyền thông xã hội nhằm góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng. Ảnh: Hương Quế Tây.

Như vậy, việc gắn kết di tích với giáo dục và nghiên cứu vừa mở rộng chức năng của di sản trong đời sống đương đại, đồng thời tạo dựng một nền tảng tri thức và nhận thức xã hội vững chắc, qua đó bảo đảm tính bền vững cho công tác bảo tồn dài hạn.

Một định hướng quan trọng là thiết lập các tuyến tham quan có tính liên kết vùng, trong đó Đồng Dương được kết nối với Khu đền tháp Mỹ Sơn và các đền tháp Champa khác, qua đó hình thành một “hành lang di sản Champa”.

Mô hình này cho phép đặt Đồng Dương trong không gian văn hóa rộng lớn, giúp du khách tiếp cận di sản không chỉ như những điểm đến riêng lẻ mà là một hệ thống liên hoàn, phản ánh đầy đủ hơn tiến trình lịch sử - văn hóa của Champa.

Bên cạnh đó, có thể khai thác hình thức du lịch hành hương như một hướng phát triển bổ trợ, thông qua việc xây dựng các công trình mang yếu tố Phật giáo hoặc tự viện nằm ngoài khu vực bảo vệ của di tích. Giải pháp này vừa đáp ứng nhu cầu tâm linh của tín đồ và du khách, vừa đảm bảo không gây tác động đến cấu trúc nguyên gốc và tính xác thực của di tích. Việc phân tách rõ ràng giữa không gian bảo tồn và không gian phục vụ du lịch tâm linh là yêu cầu quan trọng nhằm duy trì sự cân bằng giữa bảo tồn và khai thác.

Ngoài ra, hạ tầng du lịch cần được đầu tư ở mức độ hợp lý, dựa trên nguyên tắc tôn trọng cảnh quan và bối cảnh văn hóa của di tích. Cần tránh xu hướng bê tông hóa hoặc thương mại hóa quá mức, vốn có thể làm biến dạng không gian di sản và làm suy giảm giá trị thẩm mỹ - lịch sử.

Một góc tường gạch rêu phong còn sót lại của phế tích. Ảnh: Hương Quế Tây.

Người dân trở thành chủ thể bảo tồn

Một trong những yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả và tính bền vững của công tác bảo tồn di sản là sự tham gia chủ động của cộng đồng địa phương. Trong trường hợp Phật viện Đồng Dương, cộng đồng cư dân không chỉ là nhóm đối tượng chịu tác động trực tiếp từ các chính sách bảo tồn và phát triển, mà cần được xác định là chủ thể trung tâm của quá trình này.

Cách tiếp cận dựa vào cộng đồng, nhất là những người thuộc tộc Trà trong khu vực, không chỉ góp phần gia tăng hiệu quả quản lý di sản, mà còn tạo lập mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn và phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương.

Để hiện thực hóa nhiệm vụ này, cần triển khai đồng bộ các giải pháp như: nâng cao nhận thức về giá trị di sản thông qua các chương trình truyền thông, giáo dục và phổ biến tri thức di sản một cách phù hợp với đặc điểm văn hóa - xã hội của cộng đồng. Nhận thức đúng đắn về di sản sẽ là nền tảng để hình thành ý thức trách nhiệm và thái độ ứng xử tích cực của cộng đồng cư dân địa phương đối với di tích.

Cùng với đó, việc tạo sinh kế gắn với du lịch văn hóa là một hướng đi quan trọng, nhằm bảo đảm lợi ích thiết thực cho người dân địa phương. Thông qua việc tham dự vào các hoạt động dịch vụ du lịch, sản xuất sản phẩm thủ công, hoặc cung cấp các trải nghiệm văn hóa bản địa, cộng đồng có thể trực tiếp hưởng lợi từ di sản, từ đó gia tăng động lực tham gia bảo vệ và phát huy giá trị di tích.

Tượng đức Phật ở Phật viện Đồng Dương. Ảnh: Việt Nguyễn

Khi cộng đồng nhận thức rõ giá trị cũng như lợi ích lâu dài mà di sản mang lại, họ sẽ trở thành lực lượng bảo vệ hiệu quả và bền vững nhất. Chính sự gắn kết giữa lợi ích, trách nhiệm và bản sắc văn hóa sẽ tạo nên nền tảng xã hội vững chắc, bảo đảm cho công tác bảo tồn di tích được duy trì một cách lâu dài và có chiều sâu.

Việc gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn khoa học, phát huy giá trị gắn với lợi ích cộng đồng, thì di sản không chỉ là giá trị của quá khứ mà còn trở thành nguồn lực quan trọng, góp phần thúc đẩy văn hóa Đà Nẵng phát triển bền vững.