Đông Dương tạp chí: Ánh khai minh còn sáng

Một số trang Đông Dương tạp chí xưa.

Như một “đại học công cộng” của người Việt

Đầu thế kỷ XX, xã hội Việt Nam đứng trước một bước ngoặt lịch sử. Dưới tác động của công cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp, cấu trúc xã hội truyền thống bắt đầu chuyển dịch, quá trình tiếp biến văn hóa Đông-Tây diễn ra mạnh mẽ, đồng thời xuất hiện một tầng lớp trí thức mới được đào tạo theo lối Tây học.

Trong bối cảnh ấy, báo chí quốc ngữ không đơn thuần là phương tiện truyền tin mà trở thành công cụ truyền bá tri thức và kiến tạo tư duy xã hội mới.

Ngày 15/5/1913, Đông Dương tạp chí ra số đầu tiên tại Hà Nội, do François Henri Schneider sáng lập, nhà báo Nguyễn Văn Vĩnh làm chủ bút. Đây là tờ báo quốc ngữ ra đời sớm nhất ở Hà Nội, hoạt động đến năm 1919.

Ngay từ số đầu tiên, tờ báo đã xác lập sứ mệnh của mình. Trong bài “Chương trình”, Đông Dương tạp chí tuyên bố mục đích là “đem các thuật hay nghề mới Thái-Tây mà dạy phổ thông cho người An Nam”. Đây không phải là một tuyên ngôn làm báo thông thường, mà là một tuyên ngôn khai sáng.

Nếu ngày nay, người ta nói nhiều đến khái niệm “phổ cập tri thức”, “xã hội học tập”, “học tập suốt đời”, thì gần 110 năm trước, Đông Dương tạp chí đã âm thầm thực hiện điều đó. Không chỉ đưa tin thời sự, tờ báo còn xây dựng một hệ thống học thuật phong phú với các lĩnh vực từ triết học, giáo dục, kinh tế, luật pháp, chính trị đến khoa học thường thức. Mỗi số báo giống như một lớp học mở, nơi người dân có thể tiếp cận những khái niệm hoàn toàn mới mẻ bằng chữ quốc ngữ.

Điểm đặc biệt về phương thức truyền bá tri thức: Đông Dương tạp chí lựa chọn dịch thuật, diễn nôm và giải thích những khái niệm phức tạp, thuật ngữ khoa học phương tây bằng ngôn ngữ gần gũi với người Việt.

Qua khảo sát toàn bộ các số báo từ năm 1913 đến 1917, luận văn “Thông tin khoa học trên Đông Dương tạp chí” (từ năm 1913 đến năm 1917) của Thạc sĩ Nguyễn Thị Mai cho thấy, Đông Dương tạp chí là một diễn đàn tri thức tổng hợp với khối lượng bài viết rất lớn. Cụ thể, trong 11 lĩnh vực chính thì lĩnh vực xã hội có 112 bài (nhiều nhất); các lĩnh vực còn lại lần lượt là: Chính trị (90 bài), kinh tế (72 bài), giáo dục (50 bài), y học (41 bài), luật pháp (35 bài), triết học (32 bài), thiên văn (24 bài), địa lý học (15 bài), nông nghiệp (9 bài) và lĩnh vực vật lý học (6 bài).

Đáng chú ý hơn, đây có thể xem là một trong những tiền thân của báo chí khoa học Việt Nam. Từ việc truyền bá triết học, giới thiệu các học thuyết phương Tây cho đến các bài viết về giáo dục, pháp luật, đạo đức công dân, kinh tế, vật lý, thiên văn..., tất cả đều được tổ chức thành những chuyên mục tương đối hệ thống. Trong đó, các chuyên mục như “Luân lý học”, “Triết học yếu lược”, “Giáo dục là thế nào?”, “Xét tật mình”... đã giúp định hình một phương pháp tư duy mới, suy nghĩ bằng lý tính, phản biện bằng lập luận và hành động dựa trên tri thức.

Đặc biệt, Đông Dương tạp chí đã thực hiện một cuộc “cách mạng ngôn ngữ” khi chuyển hóa những khái niệm triết học, pháp luật và khoa học phương Tây sang tiếng Việt; góp phần xây dựng nền móng cho ngôn ngữ học thuật quốc ngữ hiện đại. Đằng sau thành công ấy là sự quy tụ của một thế hệ trí thức: Nguyễn Văn Vĩnh, Phan Kế Bính, Nguyễn Đỗ Mục, Nguyễn Văn Tố… Họ khác nhau về chuyên môn nhưng chung một khát vọng là dùng báo chí để nâng cao dân trí.

Có thể nói, Đông Dương tạp chí đã làm được điều mà nhiều thiết chế giáo dục đương thời chưa thể làm, đó là biến báo chí thành một “đại học công cộng” dành cho toàn xã hội.

Đọc lại để tri tân

Trong bối cảnh bùng nổ thông tin và trí tuệ nhân tạo, bài toán lớn nhất của xã hội không còn là thiếu thông tin mà là thiếu năng lực tiếp nhận, sàng lọc và chuyển hóa thông tin thành tri thức. Điều này khiến tư tưởng khai sáng của Đông Dương tạp chí càng trở nên đáng suy ngẫm.

Theo TS Ngô Bích Thu, người hướng dẫn luận văn nghiên cứu về Đông Dương tạp chí, giá trị lớn của tờ báo không nằm ở số lượng bài viết hay những thành tựu riêng lẻ, mà ở chỗ đây là một trung tâm truyền bá tri thức Đông-Tây, góp phần hình thành tư duy khoa học hiện đại trong xã hội Việt Nam.

Từ góc độ lịch sử báo chí, Đông Dương tạp chí có thể được xem là một trong những tiền đề cho sự hình thành các tạp chí khoa học chuyên ngành sau này. PGS, TS Ngô Văn Giá nhận xét: Đông Dương tạp chí đã khích lệ khát vọng “nghĩ tiếp, làm tiếp, hoàn chỉnh tiếp” của đội ngũ trí thức người Việt trong việc tiếp thu nền văn minh phương Tây.

Thạc sĩ Nguyễn Thị Mai cho rằng, Đông Dương tạp chí đánh dấu bước ngoặt trong tiến trình phổ biến tri thức khoa học phương Tây ở Việt Nam đầu thế kỷ XX. Cách tiếp cận của tạp chí này rất có ý nghĩa đối với truyền thông hiện đại. Đông Dương tạp chí phổ biến kiến thức khoa học thường thức có sức lan tỏa; giải thích nguyên lý hiện tượng tự nhiên, hướng dẫn vệ sinh, kỹ thuật nông nghiệp, thủy lợi, cải tiến sinh hoạt thị dân... Qua đó, làm cho tri thức khoa học trở thành tri thức có thể hiểu và sử dụng ngay vào trong đời sống thường nhật của công chúng.

Có lẽ đây cũng là điều khiến Đông Dương tạp chí vượt lên trên vai trò của một tờ báo thông thường. Hơn một thế kỷ trước, những người làm báo ấy đã đặt ra một câu hỏi lớn: Làm thế nào để một dân tộc có thể bước vào thời hiện đại? Câu trả lời của họ không phải là những khẩu hiệu hô hào, mà là kiên trì gieo từng hạt giống tri thức vào đời sống xã hội. Họ cổ vũ học tập, khuyến khích du học, đề cao khoa học thực nghiệm, tôn trọng pháp luật, xây dựng đạo đức công dân và thúc đẩy tư duy phản biện. Đó cũng chính là những năng lực cốt lõi mà xã hội đương đại vẫn đang theo đuổi.

Bởi thế, đọc lại Đông Dương tạp chí hôm nay không chỉ là một hành động “ôn cố”, mà còn là một cách “tri tân”. Giữa thời đại công nghệ số, tốc độ và thuật toán, người làm báo đương đại càng có lý do để nhìn lại tinh thần khai sáng của hơn một thế kỷ trước: Báo chí không chỉ đưa tin mà phải kiến tạo tri thức; không chỉ phản ánh xã hội mà còn góp phần nâng cao dân trí; không chỉ chạy theo sự chú ý nhất thời mà phải tạo dựng những giá trị bền vững.

Ngọn đèn mà Đông Dương tạp chí thắp lên năm 1913 vì thế hẳn chưa bao giờ tắt. Ánh sáng ấy vẫn đang soi chiếu một chân lý giản dị nhưng bền vững: Muốn đổi thay, phát triển một xã hội, trước hết phải khai mở trí tuệ con người. Nói cách khác, những tri thức được Đông Dương tạp chí gợi mở, khởi xướng từ năm 1913 vẫn còn nhiều giá trị tham chiếu. Điều cốt lõi nằm ở một nguyên lý, đó là sự thay đổi của xã hội có thể bắt đầu từ việc mở rộng năng lực nhận thức của con người, nhất là hình thành năng lực tiếp nhận và xử lý thông tin của công chúng.