Đồng loạt cạn trơ đáy, các dòng sông hé lộ tốc độ đáng lo ngại của biến đổi khí hậu

Mực nước sông Danube xuống thấp trong bối cảnh hạn hán và biến đổi khí hậu, để lộ nhiều bãi cát và phần lòng sông vốn chìm dưới nước. (Nguồn: The Guardian)

Trong nhiều thế kỷ, Ínség-szikla, một tảng đá bên sông Danube dưới chân đồi Gellért ở Budapest (Hungary), được người dân xem là dấu hiệu báo trước những thời kỳ khó khăn mỗi khi nhô lên khỏi mặt nước. Mùa Hè năm 2026, Ínség-szikla gần như lộ hoàn toàn phần lòng sông đầy cát, sỏi cùng nhiều công trình và di vật vốn nằm dưới mặt sông.

Khủng hoảng liên hoàn

Theo The Guardian, sông Danube cạn không chỉ làm thay đổi cảnh quan mà còn kéo theo những tác động liên hoàn tới ngành nông nghiệp, nước sinh hoạt, năng lượng và hệ sinh thái.

Dữ liệu từ Copernicus, chương trình quan sát Trái đất của Liên minh châu Âu (EU) cho thấy, gần 2/3 chiều dài sông Danube ghi nhận lưu lượng tháng 7 ở mức thấp nhất trong 34 năm. Tại Pócsmegyer, ngôi làng bên bờ sông Danube, ông István Somogyi ước tính đã mất gần 50% sản lượng năm nay và thiệt hại có thể tăng lên tới 70%. Sau hơn 30 năm làm nông, ông cho biết chưa từng chứng kiến một mùa vụ nghiêm trọng như vậy.

Nông dân István Somogyi trên cánh đồng bị ảnh hưởng bởi hạn hán. (Nguồn: The Guardian)

Thiếu nước cũng nhanh chóng ảnh hưởng đến đời sống dân sinh. Tại Szentendre, chính quyền phải dự trữ hàng nghìn chai nước để hỗ trợ người cao tuổi và các nhóm dễ bị tổn thương. Khoảng 4.000-5.000 hộ gia đình từng rơi vào tình trạng mất nước, buộc chính quyền phân phối khoảng 25 tấn nước trên diện rộng. Ở nhiều vùng nông thôn, xe bồn quân đội được huy động để đưa nước từ giếng tới các bể chứa phục vụ mạng lưới cấp nước địa phương. Chính quyền cũng phải bơm nước vào một số khu bảo tồn thiên nhiên để ngăn các vùng đất ngập nước khô kiệt.

Sức ép còn lan sang lĩnh vực năng lượng. Nhà máy điện hạt nhân Paks phụ thuộc vào nước sông Danube để làm mát và đã phải giảm mạnh công suất trong thời gian mực nước xuống thấp. Tại Romania, tình trạng tương tự buộc nhà máy điện hạt nhân Cernavoda lần lượt dừng cả hai lò phản ứng, vốn đóng góp khoảng 20% sản lượng điện của nước này.

Không chỉ sông Danube

Theo hãng tin CNN, tình trạng suy giảm nguồn nước không chỉ xảy ra trên sông Danube. Nắng nóng kéo dài và thiếu mưa đang khiến nhiều dòng sông lớn tại châu Âu xuống mức thấp bất thường. Hình ảnh vệ tinh cho thấy những thay đổi rõ rệt trên các sông Rhine ở Đức, Loire ở Pháp và Po ở Italy, với các bãi cát và phần lòng sông ngày càng lộ rộng.

Tàu chở hàng đi qua bãi cát lớn lộ ra trên sông Rhine trong đợt hạn hán và nắng nóng kéo dài, gần Oberwesel, Đức, ngày 30/7/2026. (Nguồn: Getty Images)

Trong đó, sông Rhine, một trong những tuyến vận tải đường thủy quan trọng nhất châu Âu, chịu tác động rõ rệt. Reuters đưa tin, ngày 15/8, mực nước tại điểm đo tại khu vực Kaub, nút thắt quan trọng đối với vận tải trên sông Rhine ở Đức, có thời điểm xuống 6 cm, thấp hơn nhiều so với kỷ lục 25 cm ghi nhận năm 2018. Phần lớn tàu hàng chỉ có thể chở một phần tải trọng, khiến hàng hóa phải chuyển sang đường sắt và đường bộ.

Tình trạng này gây tác động trực tiếp đến hoạt động công nghiệp của Đức. Các doanh nghiệp hóa chất, thép, năng lượng và thương mại nông sản đều ghi nhận chi phí vận chuyển tăng, thiếu năng lực vận tải và nguy cơ giảm sản lượng. Tại một số đoạn, tàu hàng chỉ vận chuyển được khoảng 20% tải trọng thông thường.

Phía bên kia Đại Tây Dương, hệ thống sông Colorado ở miền Tây nước Mỹ cũng đang chịu sức ép lớn. Hồ Mead, hồ chứa lớn nhất nước Mỹ, ngày 7/8 xuống khoảng 317 m so với mực nước biển, mức thấp nhất kể từ khi hồ được hình thành gần 90 năm trước. Hồ Powell, hồ chứa lớn thứ hai của Mỹ, nằm ở khu vực có địa hình cao hơn, cũng xuống mức thấp kỷ lục. Ngày 15/8, cao độ mặt nước hồ ở khoảng 1.072,9 m so với mực nước biển, chỉ còn cách ngưỡng tối thiểu để đập Glen Canyon có thể phát điện bình thường khoảng 9,1 m.

Mead và Powell là hai hồ chứa chủ chốt của hệ thống sông Colorado, cung cấp nước cho hơn 40 triệu người tại bảy bang của Mỹ, đồng thời phục vụ hàng triệu mẫu đất nông nghiệp và sản xuất thủy điện. Mực nước liên tục giảm vì thế không chỉ đặt ra nguy cơ thiếu nước cho đô thị và sản xuất mà còn ảnh hưởng đến khả năng phát điện và hoạt động của toàn bộ hệ thống.

Hành động trước một tương lai khô hạn hơn

Mực nước sông Colorado suy giảm tại khu vực Horseshoe Bend, Mỹ, ngày 31/7/2026. (Nguồn: Getty Images)

Tình trạng suy giảm nguồn nước đang buộc nhiều quốc gia điều chỉnh đồng thời các biện pháp ứng phó trước mắt và chính sách quản lý dài hạn.

Theo Reuters, để bảo đảm nguồn nước làm mát cho nhà máy điện hạt nhân Paks, Hungary chuẩn bị phương án xây một cấu trúc dạng đập thấp dưới lòng sông Danube, đồng thời bố trí hai sà lan dài khoảng 80 m có thể đánh chìm nhằm nâng mực nước tại khu vực lấy nước của nhà máy.

Romania cũng triển khai nhiều giải pháp kỹ thuật để duy trì hoạt động của nhà máy điện hạt nhân Cernavoda, trong đó có phá đá và chuyển hướng dòng chảy về khu vực lấy nước làm mát. Khi các biện pháp này không còn đáp ứng yêu cầu và hai lò phản ứng phải dừng hoạt động, Chính phủ Romania ban bố tình trạng khẩn cấp về năng lượng, kêu gọi giảm tiêu thụ điện vào giờ cao điểm, đồng thời bổ sung nguồn phát từ nhiệt điện, điện gió và thủy điện.

Theo Financial Times, tại Đức, Chính phủ đang thúc đẩy cải thiện luồng tàu ở khu vực Kaub, một thị trấn ven sông Rhine và là điểm nghẽn quan trọng đối với vận tải đường thủy, nhằm duy trì hoạt động của tàu hàng khi mực nước xuống thấp. Nước này đồng thời triển khai các biện pháp cải thiện dự báo mực nước, tăng khả năng thích ứng của đội tàu và kết nối tốt hơn giữa vận tải đường thủy, đường sắt và đường bộ trong khuôn khổ chính sách thích ứng với biến đổi khí hậu.

Tại lưu vực sông Colorado, trọng tâm chính sách là giảm lượng nước khai thác. Chính phủ Mỹ đề xuất cơ chế quản lý mới cho giai đoạn sau năm 2026, theo đó Arizona, California và Nevada có thể phải cắt giảm tới 3 triệu acre-feet nước mỗi năm trong những năm khô hạn, tương đương khoảng 40% mức sử dụng hiện nay của ba bang. Mục tiêu là duy trì mực nước hồ Mead và hồ Powell trên các ngưỡng cần thiết cho cấp nước và vận hành hạ tầng.

Các diễn biến trên cho thấy quản lý nguồn nước phải thích ứng với điều kiện khí hậu ngày càng biến động, từ sử dụng nước hiệu quả, tăng tái sử dụng đến bảo vệ hệ sinh thái và nâng khả năng chống chịu của hạ tầng.

Tuy nhiên, thích ứng chỉ có thể giảm một phần tác động. Nhiệt độ tăng làm gia tăng lượng nước bốc hơi, trong khi hạn hán kéo dài tiếp tục gây sức ép lên những lưu vực vốn đã bị khai thác mạnh. Vì vậy, quản lý tài nguyên nước cần gắn với chính sách ứng phó biến đổi khí hậu và giảm phát thải khí nhà kính.

Tình trạng suy giảm mực nước trên sông Danube, Rhine và Colorado cho thấy khủng hoảng nước không còn là vấn đề cục bộ, mà đang tác động trực tiếp đến an ninh nguồn nước, năng lượng, lương thực và hoạt động kinh tế. Ứng phó với biến đổi khí hậu cần đồng thời nâng cao khả năng thích ứng, sử dụng hiệu quả tài nguyên nước và đẩy mạnh giảm phát thải.