Đông Nam Á bước đầu 'vượt sóng' thuế quan

Số liệu từ Cục Thống kê Dân số Mỹ vừa công bố cho thấy một bức tranh tích cực ngoài dự đoán: xuất khẩu hàng hóa từ Đông Nam Á sang Mỹ trong giai đoạn tháng 7 - 9/2025 tăng 25% so với cùng kỳ 2024, bất chấp căng thẳng thương mại. Ngược lại, xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ giảm 40% trong quý III/2025 so với một năm trước, nhưng tổng xuất khẩu của châu Á vào Mỹ vẫn giữ được sự ổn định, cho thấy vai trò bù đắp từ các trung tâm sản xuất khác trong khu vực.

Nguồn: Nikkei Asia

Những con số này đi ngược lại với những lo ngại khi chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump tái khởi động chương trình thuế quan trong nhiệm kỳ thứ hai, áp thuế “đối ứng” lên nhiều đối tác sản xuất chủ lực của Đông Nam Á. Khi đó, khu vực trở thành một trong những nơi được theo dõi sát nhất: vừa là mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng châu Á, vừa là điểm trung chuyển đang nổi lên trong dòng chảy thương mại Mỹ - Trung.

Mức thuế ban đầu lên tới 49% đối với hàng hóa từ các nền kinh tế sản xuất lớn trong khu vực, gây xáo động tâm lý trong cộng đồng doanh nghiệp và giới phân tích. Tuy nhiên, sau các vòng đàm phán song phương với Washington, mức thuế đã được hạ xuống quanh ngưỡng 20% thông qua các thỏa thuận. Diễn biến này giúp giảm đáng kể áp lực dự báo từng cho rằng thuế quan có thể tạo ra làn sóng dịch chuyển nhà máy khỏi châu Á.

“Ban đầu ai cũng lo ngại thuế đối ứng, nhưng xét lợi thế chi phí sản xuất tại châu Á, mức thuế 20% chưa đủ để buộc doanh nghiệp dịch chuyển nhà máy”, ông Mats Persson, Trưởng nhóm Chiến lược vĩ mô và Địa chiến lược của EY, cựu cố vấn Bộ Tài chính Anh nhận định ông Persson cũng cho biết, ngay cả sau thuế, lợi thế chi phí sản xuất của châu Á vẫn cao hơn từ 20% đến hơn 100% so với Mỹ hoặc châu Âu.

Nhiều yếu tố giúp Đông Nam Á “đứng vững”

Đà thương mại tăng trưởng song hành với sự dịch chuyển của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Các nền kinh tế sản xuất ở Đông Nam Á thời gian qua ghi nhận gia tăng vốn FDI mới, thúc đẩy bởi nỗ lực đa dạng hóa chuỗi cung ứng toàn cầu - xu hướng vốn đã định hình mạnh mẽ kể từ nhiệm kỳ đầu của ông Donald Trump. Chiến lược “Trung Quốc cộng Một” - sử dụng thêm một cơ sở sản xuất ngoài Trung Quốc để giảm rủi ro thuế - tiếp tục được nhiều tập đoàn áp dụng, và theo ông Persson, “những tính toán chiến lược đó vẫn còn nguyên giá trị”.

Campuchia là ví dụ. Vốn chịu mức thuế 49% vào tháng 4, Phnom Penh đã đàm phán thành công để đưa mức thuế xuống 19%; ông Ken Loo, Tổng Thư ký Hiệp hội Dệt may, May mặc, Giày dép và Hàng du lịch Campuchia, cho biết ngành này từng “căng thẳng” trong giai đoạn đầu, nhưng tâm lý nhanh chóng ổn định khi nhận thấy Bangladesh, Việt Nam và Indonesia đối mặt mức thuế tương tự.

“Thuế quan không làm ai thiệt riêng cả. Chúng tôi chịu 19%, đối thủ 20%. Chênh lệch không nhiều, Nếu đánh đều, thì chẳng khác nào không đánh ai cả”, ông Loo nói. Lập luận của ông phản ánh một nguyên tắc kinh tế đơn giản: thuế đồng đều triệt tiêu lợi thế cạnh tranh tương đối, chuyển gánh nặng vào cấu trúc chi phí và biên lợi nhuận chung của ngành.

Dữ liệu từ Trade Data Monitor cho thấy xuất khẩu hàng dệt kim của Campuchia sang Mỹ tăng 25% trong quý III/2025 so với quý III/2024. Hàng may mặc, đặc biệt là quần áo dệt kim, vẫn là mặt hàng xuất khẩu lớn nhất của Campuchia vào thị trường Mỹ. Dù thương mại tiếp tục mở rộng, ông Loo thừa nhận một thách thức khác đang âm thầm gia tăng: biên lợi nhuận ngành bị thu hẹp khi khách hàng quốc tế yêu cầu giảm giá để bù thuế. Ông cũng cho biết thêm, 90% vốn FDI mới trong ngành này đến từ doanh nghiệp Trung Quốc đại lục.

Một yếu tố quan trọng khác giúp Đông Nam Á “đứng vững” trước áp lực thuế quan là bùng nổ nhu cầu công nghệ tại Mỹ, đặc biệt với các sản phẩm điện tử. Bà Leah Fahy, chuyên gia phân tích Trung Quốc tại Capital Economics nhận định: “Nhu cầu công nghệ tại Mỹ là một trong những lý do giúp khu vực duy trì xuất khẩu”. Phân tích từ Capital Economics trong báo cáo gửi khách hàng gần đây cho thấy xuất khẩu hàng điện tử đang tăng 40% so với cùng kỳ, nhanh hơn cả giai đoạn đỉnh dịch Covid-19. Nhiều mặt hàng công nghệ như chip bán dẫn, thiết bị sản xuất chip, máy tính và điện thoại thông minh được chính quyền ông Trump miễn trừ thuế, tạo ra một “đệm” cầu giúp duy trì thương mại khu vực.

Báo cáo dự báo nhu cầu này có thể tiếp tục duy trì trong năm 2026, tạo thêm không gian thở cho các nền kinh tế sản xuất, trong bối cảnh dòng chảy thương mại trực tiếp từ Trung Quốc bị thu hẹp mạnh.

Còn đó những rủi ro

Song hành với tăng trưởng xuất khẩu, xu hướng định tuyến lại thương mại từ Trung Quốc qua nước thứ ba trong khu vực cũng đạt kỷ lục. Phân tích từ Capital Economics cho thấy dòng hàng hóa chuyển tải từ Trung Quốc qua Đông Nam Á sang Mỹ đạt mức kỷ lục 23,7 tỷ USD vào tháng 9/2025. Cùng tư liệu, Capital Economics cho biết thêm: xuất khẩu gián tiếp của Trung Quốc sang Mỹ hiện có quy mô tương đương thương mại trực tiếp giữa hai nền kinh tế, khi hàng hóa “đi vòng” qua các nền kinh tế như Campuchia, Việt Nam, Indonesia và Thái Lan. Các quốc gia này đều ghi nhận mức tăng đáng kể về hoạt động trung chuyển.

Đông Nam Á đã cho thấy khả năng thích ứng linh hoạt trước các cú sốc chính sách, đặc biệt là thuế quan trong nhiệm kỳ hai của Tổng thống Donald Trump. Ảnh: Financial Times

Tại Việt Nam, nền kinh tế xuất khẩu hàng đầu khu vực, thặng dư thương mại với Mỹ trong 11 tháng năm 2025 đạt 121,6 tỷ USD - mức cao nhất lịch sử theo số liệu chính thức. Con số này cho thấy Việt Nam đang hưởng lợi kép: vừa thu hút đơn hàng dịch chuyển khỏi Trung Quốc, vừa là trung tâm sản xuất có năng lực cạnh tranh cao nhờ chi phí nhân công hợp lý, hạ tầng sản xuất ngày càng hoàn thiện và độ mở thương mại lớn.

Tuy nhiên, bức tranh tích cực hiện tại không đồng nghĩa rủi ro đã qua. Chính quyền ông Trump đe dọa áp thuế 40% lên nhóm hàng “chuyển tải” (transshipped goods) nhằm siết hoạt động lẩn tránh thuế, nhưng Mỹ chưa đưa ra định nghĩa rõ ràng về nhóm hàng này, tạo ra bất định pháp lý đối với các quốc gia trung chuyển. Các nền kinh tế Đông Nam Á phụ thuộc sâu vào nguyên liệu, bán thành phẩm và đầu vào trung gian từ Trung Quốc, và trong các cuộc trao đổi với đối tác khu vực, Washington phát tín hiệu có thể không chấp nhận hàm lượng Trung Quốc cao trong sản phẩm cuối cùng xuất sang Mỹ.

Tận dụng cơ hội trong trật tự thương mại tái định hình

Nhìn lại một năm đầy biến động của thương mại toàn cầu, Đông Nam Á đã cho thấy khả năng thích ứng linh hoạt trước các cú sốc chính sách, đặc biệt là thuế quan trong nhiệm kỳ hai của Tổng thống Donald Trump. Tuy nhiên, sự bền vững của đà tăng trưởng hiện tại vẫn phụ thuộc lớn vào cách Washington định hình và thực thi các quy tắc mới về xuất xứ, hàm lượng chuỗi cung ứng và hàng trung chuyển.

Trong bối cảnh đó, khu vực cần tận dụng cơ hội thu hút đầu tư và mở rộng xuất khẩu, đồng thời chuẩn bị kỹ lưỡng các phương án giảm rủi ro, tăng tính minh bạch và đa dạng hóa nguồn cung đầu vào. Thành công bước đầu là tín hiệu tích cực, nhưng chặng đường phía trước vẫn là bài toán cân bằng giữa lợi thế chi phí và yêu cầu tuân thủ trong một trật tự thương mại đang tái cấu trúc. Đông Nam Á đang đứng trước thời khắc vừa “cưỡi sóng”, vừa phải củng cố nội lực để không bị động trước những thay đổi tiếp theo của cuộc cạnh tranh kinh tế chiến lược Mỹ - Trung.

Hồng Nhung