Dòng vốn 'nghẽn mạch' và nỗi lo lãi suất chực chờ bùng nổ

TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn, Giảng viên cấp cao Trường Chính sách công và Quản lý thuộc Đại học Fulbright Việt Nam nhận định, việc điều hành lãi suất trong thời gian tới sẽ vô cùng gian nan.

Ông cho rằng các ngân hàng cần chấp nhận thu hẹp biên lợi nhuận để chia sẻ khó khăn với doanh nghiệp. Đặc biệt, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) cần quyết liệt tái cơ cấu các ngân hàng yếu kém để chấm dứt tình trạng chạy đua lãi suất huy động gây méo mó thị trường.

Gánh nặng từ chi phí vốn

"Cơn gió ngược" của nền kinh tế bắt đầu thổi mạnh khi mặt bằng lãi suất cho vay trong năm 2026 ghi nhận mức tăng đáng kể. Theo chia sẻ từ ông Trương Chí Thiện, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Thực phẩm Vĩnh Thành Đạt, chi phí vốn tăng cao đang trở thành gánh nặng đè nặng lên vai doanh nghiệp.

Không chỉ dừng lại ở câu chuyện giá vốn, nhiều đơn vị còn rơi vào cảnh có dự án nhưng thiếu tiền, bởi các ngân hàng thông báo đã sử dụng gần hết hạn mức cho vay, khiến mọi kế hoạch mở rộng sản xuất đều phải tạm dừng.

Bức tranh khó khăn này càng trở nên rõ nét hơn qua góc nhìn của ông Nguyễn Ngọc Hòa, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP. Hồ Chí Minh (HUBA). Ông cho rằng các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) hiện nay đang ở thế yếu khi thị trường vốn chưa phát triển đúng nghĩa, dẫn đến sự phụ thuộc gần như tuyệt đối vào ngân hàng.

Nhiều doanh nghiệp cho biết vẫn phải vay vốn với chi phí cao, trong khi dư địa tiếp cận tín dụng ngày càng thu hẹp.

Một thực trạng đang diễn ra là khi Nhà nước khuyến khích và giao các dự án trọng điểm cho khu vực tư nhân, những "ông lớn" trong nền kinh tế đã nhanh chóng hút cạn một lượng vốn khổng lồ từ hệ thống tài chính. Điều này vô hình trung đẩy lãi suất lên cao và trực tiếp thu hẹp không gian tín dụng dành cho các doanh nghiệp nhỏ.

Bên cạnh đó, cơ chế thanh toán sau nghiệm thu đối với các dự án đầu tư công cũng buộc doanh nghiệp phải tự vay mượn để triển khai trước, tạo thêm một tầng áp lực cộng dồn lên nhu cầu vốn của toàn nền kinh tế.

Không chỉ các doanh nghiệp khó tiếp cận vốn, người mua nhà cũng đứng trước áp lực tài chính khi các gói tín dụng vay mua nhà hết thời gian ưu đãi. Ông Tô Anh Hùng, CEO Refi và Cố vấn tài chính thuộc Cộng đồng cố vấn tài chính Việt Nam (VWA) cho biết, một trong những khó khăn lớn nhất mà nhà đầu tư đang đối mặt là không thể thực hiện “đảo nợ”.

Ông Hùng giải thích, trước đây, các chuyên viên ngân hàng thường tư vấn nhà đầu tư vay vốn, rồi sau thời gian ưu đãi sẽ chuyển sang ngân hàng khác có lãi suất thấp hơn. Tuy nhiên, với các bất động sản chưa có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (sổ đỏ), các ngân hàng khác sẽ không chấp nhận hợp đồng mua bán làm tài sản đảm bảo khi mối liên kết giữa chủ đầu tư và ngân hàng cũ hết hiệu lực.

"Điều này khiến nhà đầu tư bị mắc kẹt với mức lãi suất vay rất cao mà không có cách giảm chi phí vốn", ông nói.

Trong bối cảnh lãi suất tiết kiệm hiện đã lên khoảng 8,5%, chênh lệch giữa chi phí vay và khả năng sinh lời từ bất động sản ngày càng lớn, khiến thị trường kém hấp dẫn hơn và tạo áp lực tài chính nặng nề cho người sở hữu.

Ông Hùng cho biết các báo cáo nghiên cứu đang kỳ vọng lãi suất bất động sản có thể giảm vào khoảng giữa năm 2026. Tuy nhiên, dự báo này đang chịu áp lực lớn từ các yếu tố bên ngoài như xung đột quốc tế ảnh hưởng đến giá dầu và lạm phát, buộc các ngân hàng phải tăng lãi suất huy động. Khi chi phí vốn của ngân hàng neo ở mức cao, việc giảm lãi suất cho thị trường bất động sản trở nên rất khó khăn.

Rào cản đến từ tài sản thế chấp

Phân tích sâu hơn về những bất ổn bên trong hệ thống, chuyên gia kinh tế, TS. Võ Trí Thành chỉ ra một con số đáng báo động khi tỷ lệ huy động trên cho vay của toàn hệ thống đã chạm ngưỡng 112%.

Việc các ngân hàng dùng tới 90% vốn ngắn hạn để cho vay trung và dài hạn, đặc biệt là đổ vào bất động sản với tỷ trọng có nơi lên tới hơn 50% dư nợ, đã gây ra áp lực cực lớn lên thanh khoản. Những thay đổi trong cách tính toán tiền gửi của Kho bạc Nhà nước cùng tâm lý rút tiền mặt của các hộ kinh doanh càng khiến tình hình thêm phần căng thẳng.

Áp lực không chỉ đến từ bên trong mà còn chịu tác động mạnh mẽ từ làn sóng lạm phát toàn cầu. Ông Phan Lê Thành Long, CEO AFA nhấn mạnh rằng chỉ số giá tiêu dùng tại cả Việt Nam và Mỹ đều đang ở mức cao nhất trong vòng 3 năm qua; lạm phát cao buộc các ngân hàng trung ương phải thắt chặt chính sách.

Về vấn đề này, ông Phạm Chí Quang, Vụ trưởng Vụ Chính sách tiền tệ (NHNN) cũng thừa nhận dư địa để can thiệp hiện không còn nhiều khi NHNN phải đồng thời gánh vác hai nhiệm vụ nặng nề là vừa thúc đẩy tăng trưởng, vừa phải ghìm giữ lạm phát và ổn định tỷ giá.

Trong vòng xoáy đó, lãi suất cho vay khó có thể giảm sâu, thậm chí thường trực tăng bất cứ lúc nào. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng rào cản lớn nhất đối với SME đôi khi không nằm ở lãi suất mà nằm ở "cửa ải" tài sản thế chấp.

Ông Trần Văn Hiển, Trưởng ban Ban Kinh tế và Xúc tiến thương mại (Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam - VINASME), kỳ vọng các nhà băng sẽ sớm chuyển dịch sang hình thức cho vay dựa trên dòng tiền thực tế và dữ liệu số thay vì chỉ nhìn vào sổ đỏ. Đồng thời, các quỹ hỗ trợ chuyên biệt cần được kích hoạt mạnh mẽ hơn để trở thành điểm tựa tài chính ngoài kênh tín dụng truyền thống.

Để giải quyết tận gốc vấn đề, PGS-TS. Phạm Thị Hoàng Anh, Phó giám đốc Học viện Ngân hàng, cho rằng cần nâng cao năng lực hấp thụ vốn của chính doanh nghiệp thay vì chỉ tập trung vào việc hạ lãi suất. Những giải pháp mang tính "cứu cánh" như Thông tư 08/2026 cho phép đưa một phần tiền gửi Kho bạc vào tính toán thanh khoản hay việc tháo gỡ các dự án tồn đọng trị giá hàng triệu tỷ đồng được kỳ vọng sẽ tạo ra luồng sinh khí mới cho nền kinh tế trong quý II/2026.

Về điều hành, TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn đề xuất những bước đi quyết liệt hơn như tái cơ cấu các ngân hàng yếu kém để loại bỏ cuộc đua lãi suất không lành mạnh. Việc kiểm soát chặt chẽ dòng tiền đổ vào đầu cơ bất động sản và yêu cầu các nhà băng chia sẻ lợi nhuận thông qua việc thu hẹp biên lãi thuần sẽ là chìa khóa để hạ nhiệt thị trường.

Sau cùng, khi chính sách tiền tệ đã chạm trần, nền kinh tế cần dựa nhiều hơn vào cải cách thể chế và các gói hỗ trợ tài khóa để vượt qua giai đoạn đầy thách thức này.