Đồng yen xuống đáy 40 năm: Carry trade có nguy cơ thành mồi lửa của thị trường chứng khoán?

Đồng yen liên tục mất giá. (Ảnh minh họa: Getty Images).

Trong tuần trước, đồng yen đã giảm xuống mức thấp nhất trong gần 40 năm so với đồng USD, lần đầu tiên thủng mốc 162 yen đổi 1 USD kể từ năm 1986.

Đây là quý giảm giá thứ tư liên tiếp của đồng tiền Nhật Bản - chuỗi giảm dài nhất trong 4 năm - bất chấp việc Tokyo đã chi khoảng 72,5 tỷ USD để can thiệp thị trường ngoại hối từ cuối tháng 4 đến cuối tháng 5 và Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BoJ) nâng lãi suất chính sách lên 1% vào ngày 16/6, mức cao nhất kể từ năm 1995.

Một đồng yen quá yếu không chỉ gây sức ép lên nền kinh tế Nhật Bản mà còn khuyến khích dòng vốn toàn cầu sử dụng đồng tiền này để thực hiện các giao dịch carry trade. Nếu xu hướng đảo chiều đột ngột, hoạt động đóng các vị thế này có thể tạo ra làn sóng bán tháo trên thị trường chứng khoán và trái phiếu toàn cầu.

Vì sao đồng yen liên tục suy yếu?

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở khoảng cách lớn giữa lãi suất của Nhật Bản và Mỹ.

Trong khi Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) vẫn duy trì lãi suất ở mức 3,5 - 3,75% và thị trường thậm chí còn kỳ vọng một đợt tăng lãi suất nữa vào cuối năm, BoJ mới chỉ nâng lãi suất lên 1%. Khoảng cách này khiến tài sản định giá bằng USD tiếp tục hấp dẫn hơn nhiều so với tài sản bằng yen.

Điều đó tạo động lực để dòng vốn rời khỏi Nhật Bản, đồng thời khiến các nhà đầu tư bán yen để mua USD và hưởng lợi suất cao hơn.

Bên cạnh đó, các kế hoạch chi tiêu quy mô lớn của chính quyền Thủ tướng Sanae Takaichi cũng làm dấy lên lo ngại về tình hình tài khóa của Nhật Bản. Theo IMF, nợ công của nước này năm 2026 tương đương khoảng 204,4% GDP – cao nhất trong các nền kinh tế phát triển.

Gánh nặng với Nhật Bản

Trong nhiều thập kỷ, đồng yen yếu thường được xem là có lợi cho nền kinh tế Nhật Bản vì giúp các tập đoàn xuất khẩu như Toyota hay Honda tăng sức cạnh tranh và ghi nhận nhiều lợi nhuận hơn khi quy đổi doanh thu ở nước ngoài về đồng nội tệ.

Tuy nhiên, lợi ích này ngày càng bị lu mờ bởi những tác động tiêu cực đối với phần còn lại của nền kinh tế.

Theo Tokyo Shoko Research, chỉ trong nửa đầu năm 2026 đã có 45 doanh nghiệp Nhật Bản phá sản do ảnh hưởng của đồng yen yếu. Con số này cao hơn 30% so với cùng kỳ năm ngoái và là mức cao nhất kể từ năm 2022, khi hãng nghiên cứu này bắt đầu ghi nhận các trường hợp doanh nghiệp xin phá sản vì lý do tỷ giá.

Tokyo Shoko Research dự đoán số vụ phá sản liên quan đến tỷ giá sẽ sẽ còn neo cao, đặc biệt trong nhóm các nhà bán buôn, bán lẻ và nhà sản xuất. Đây là những công ty phụ thuộc nhiều vào hàng nhập khẩu nhưng không đủ sức tăng giá bán để bù đắp chi phí.

Ngoài ra, dữ liệu trên cũng đặc biệt đáng lo ngại khi nó cho thấy gánh nặng lớn của đồng nội tệ yếu với các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Trong khi đó, họ lại đang cung cấp phần lớn việc làm cho lực lượng lao động Nhật Bản.

Đồng yen mất giá còn làm gia tăng chi phí sinh hoạt khi Nhật Bản phải nhập khẩu phần lớn năng lượng và lương thực. Giá dầu tăng sau xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran càng khiến áp lực lạm phát nhập khẩu trở nên nghiêm trọng hơn.

Ông Chris Turner, Giám đốc chiến lược thị trường toàn cầu của ING, lưu ý: “Giới chức Nhật Bản đã nhiều lần tỏ rõ rằng đồng yen yếu là mối đe dọa với chi phí nhập khẩu và khủng hoảng chi phí sống - một trong những vấn đề được cử tri quan tâm nhất hiện nay”.

Chính những áp lực này củng cố lập luận rằng BoJ cần tiếp tục tăng lãi suất để hỗ trợ đồng yen, dù điều đó đồng nghĩa với việc chi phí vay vốn trong nền kinh tế sẽ tăng lên.

Đồng yen yếu tiếp sức cho 'carry trade'

Khoảng cách lãi suất lớn giữa Mỹ và Nhật Bản khiến đồng yen tiếp tục là một trong những đồng tiền cấp vốn được ưa chuộng nhất trên thế giới cho các giao dịch chênh lệch lãi suất "carry trade".

Nhà đầu tư có thể vay yen với chi phí rất thấp, đổi sang USD rồi đầu tư vào các tài sản có lợi suất cao hơn như trái phiếu Kho bạc Mỹ, cổ phiếu hay các sản phẩm tài chính khác. Chừng nào yen còn tiếp tục mất giá hoặc không đảo chiều tăng mạnh, chiến lược này vẫn mang lại lợi nhuận hấp dẫn.

Theo Yahoo Finance, giá trị các vị thế bán khống đầu cơ đối với đồng yen đã tăng lên khoảng 11,3 tỷ USD, gần mức cao nhất trong hai năm.

Điều này tạo ra một vòng xoáy tự củng cố. Đồng yen càng yếu, carry trade càng sinh lời, tiếp đến nhà đầu tư càng bán yen để vay thêm vốn, khiến đồng tiền này tiếp tục chịu áp lực giảm giá.

Quy mô thực sự của carry trade bằng đồng yen rất khó xác định, bởi nó có thể được thực hiện bằng nhiều cách. Ví dụ, nhà đầu tư có thể vay yen trực tiếp từ các ngân hàng Nhật Bản, hoặc bán khống yen thông qua các hợp đồng phái sinh.

Vào cuối năm 2025, Morgan Stanley từng ước tính vào cuối năm 2025 rằng thị trường còn khoảng 500 tỷ USD vị thế carry trade chưa tất toán. Ông Jeremy Lakosh, nhà phân tích của Alpha Analyst, đưa ra con số ước tính 261 tỷ USD vào tháng 1 năm nay.

Trong khi đó, nhiều chuyên gia khác ước tính carry trade có quy mô lớn hơn nhiều - từ 1.000 đến hơn 4.000 tỷ USD.

Điều gì sẽ xảy ra nếu carry trade đảo chiều?

Cho đến nay, Tokyo vẫn chưa công khai can thiệp thị trường kể từ khi đồng yen rơi xuống đáy 40 năm. Tuy nhiên, theo Reuters, Bộ Tài chính Nhật Bản có thể đang thay đổi chiến thuật.

Thay vì liên tục phát tín hiệu trước như các lần trước, giới chức Nhật Bản được cho là muốn tiến hành các đợt can thiệp bất ngờ nhằm buộc các nhà đầu cơ bán khống đồng yen phải đóng vị thế trong thời gian rất ngắn, khiến họ thấy e ngại và ngừng các giao dịch đầu cơ.

Song, nếu đồng yen bất ngờ tăng mạnh, rủi ro sẽ không chỉ giới hạn trong thị trường ngoại hối.

Những nhà đầu tư đang vay yen để mua cổ phiếu Mỹ, trái phiếu kho bạc hay các tài sản rủi ro khác có thể buộc phải bán tài sản để mua lại yen và trả nợ. Quá trình này - được gọi là carry trade đảo chiều - thường diễn ra rất nhanh và có khả năng khuếch đại biến động trên toàn bộ các thị trường tài chính.

Một ví dụ điển hình xảy ra vào đầu tháng 8/2024. Sau khi BoJ bất ngờ nâng lãi suất, đồng yen tăng mạnh, kéo theo làn sóng đóng vị thế carry trade trên toàn cầu.

Chỉ trong một ngày, chỉ số Nikkei 225 của Nhật Bản lao dốc 12%, Kospi của Hàn Quốc mất 9%, Nasdaq có lúc giảm khoảng 6% ngay sau khi mở cửa. Tiền mã hóa đồng loạt lao dốc, chỉ số biến động VIX tăng vọt và dòng tiền đổ mạnh vào trái phiếu kho bạc Mỹ. Trong vòng ba tuần, khoảng 6.400 tỷ USD vốn hóa đã bốc hơi khỏi thị trường chứng khoán toàn cầu.

Các điều kiện hiện tại, xét theo một số khía cạnh, còn dễ tổn thương hơn so với thời điểm đó. Giá cổ phiếu công nghệ đã trở nên đắt đỏ hơn trước, trong khi việc sử dụng đòn bẩy trên thị trường ngày càng phổ biến.

Theo Bloomberg, nhu cầu vay ký quỹ và sử dụng đòn bẩy gia tăng đã đẩy chi phí tài trợ trên thị trường lên mức cao nhất kể từ cuối năm 2024. Trong khi đó, báo cáo nửa đầu năm 2026 của Citadel Securities cho thấy quy mô tài sản của các ETF sử dụng đòn bẩy đã lên mức kỷ lục khoảng 218 tỷ USD, tăng hơn 4,5 lần so với giữa năm 2020.

Những điều trên không đồng có cú sốc carry trade chắc chắn sẽ tái diễn. Tuy nhiên, nếu đồng yen bất ngờ đảo chiều mạnh, mức độ sử dụng đòn bẩy cao hiện nay có thể khiến các đợt bán tháo lan rộng và dữ dội hơn trước.