Dự án sân bay Gia Bình: Định hình cửa ngõ logistics mới của miền Bắc

Không chỉ là một sân bay

Quy mô của thị trường hàng không Việt Nam cho thấy vai trò ngày càng lớn của hạ tầng hàng không đối với hoạt động kinh tế. Năm 2025, thị trường hàng không Việt Nam đạt khoảng 83,5 triệu lượt hành khách và 1,5 triệu tấn hàng hóa. Đáng chú ý, cùng với nhu cầu đi lại, vận chuyển hàng hóa bằng đường hàng không ngày càng gắn chặt với hoạt động sản xuất, xuất khẩu và yêu cầu rút ngắn thời gian của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Phước Thắng, giảng viên Khoa Kinh doanh và Logistics, Trường Đại học Hòa Bình, nguyên Chánh Văn phòng, Trưởng phòng Khoa học, Công nghệ và Môi trường Cục Hàng không Việt Nam, sự gia tăng nhu cầu vận tải hàng không, đặc biệt là hàng hóa, không thể tách rời sự phát triển của các ngành sản xuất có giá trị cao và hoạt động xuất khẩu. Với những nhóm hàng đòi hỏi tốc độ giao nhận và độ tin cậy cao, năng lực kết nối hàng không có thể trở thành một yếu tố quan trọng trong tổ chức chuỗi cung ứng.

Hạng mục Đài kiểm soát không lưu đang được khẩn trương thi công. Ảnh: Trịnh Lan

Điều này càng rõ nét khi đặt trong bối cảnh Bắc Ninh đang có quy mô thương mại quốc tế lớn. Sáu tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của tỉnh ước đạt 106,4 tỷ USD. Điện thoại và linh kiện tiếp tục là nhóm hàng quan trọng; cùng với đó, tỉnh đang thúc đẩy phát triển các lĩnh vực điện tử, bán dẫn, vi mạch và trí tuệ nhân tạo. Đây đều là những ngành có yêu cầu cao về tốc độ, tính ổn định và khả năng kết nối với các thị trường quốc tế.

Từ góc độ này, Cảng hàng không quốc tế Gia Bình được đặt trong một bài toán lớn hơn việc xây dựng một công trình hàng không. Theo định hướng, sân bay được phát triển theo mô hình trung tâm kinh tế hàng không 2.0, trong đó hoạt động vận tải hàng không được kết nối với logistics, thương mại và dịch vụ.

Dự án được xác định đạt cấp 4F theo tiêu chuẩn của ICAO, với mục tiêu đến năm 2030 đạt khoảng 30 triệu lượt hành khách và 1,6 triệu tấn hàng hóa mỗi năm. Với quy mô đó, Gia Bình có điều kiện để đảm nhận vai trò là một đầu mối mới trong mạng lưới hàng không phía Bắc, đồng thời mở rộng không gian kết nối giữa các trung tâm sản xuất, xuất khẩu với thị trường trong nước và quốc tế.

Tiến sĩ Phan Lê Bình, giảng viên Chương trình Kỹ thuật hạ tầng, Trường Đại học Việt Nhật, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng sân bay hiện đại không còn đơn thuần là nơi phục vụ hành khách. Hiệu quả kinh tế của một sân bay phụ thuộc đáng kể vào khả năng kết nối với hệ thống giao thông, khu công nghiệp, trung tâm logistics và khu vực đô thị.

Đây cũng là yếu tố quyết định khả năng phát huy lợi thế của Gia Bình. Vị trí của sân bay tạo điều kiện hình thành thêm một điểm kết nối trong mạng lưới hàng không của miền Bắc, song lợi thế này chỉ thực sự chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh nếu được đặt trong một hệ thống hạ tầng liên kết.

Theo đó, Gia Bình cần được kết nối thuận lợi với Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh và các trung tâm công nghiệp thông qua hệ thống đường cao tốc, vành đai; đồng thời cần tính toán quỹ đất cho kết nối đường sắt trong dài hạn. Cùng với hạ tầng giao thông, các trung tâm phân phối, ICD, kho ngoại quan và các dịch vụ logistics gắn với sản xuất cũng cần được tổ chức phù hợp.

Khi sân bay, cảng biển, đường bộ, logistics và khu công nghiệp được kết nối thành một chuỗi, thời gian vận chuyển có thể được rút ngắn, khả năng tiếp cận thị trường được mở rộng, đồng thời nâng cao sức hấp dẫn đối với các dự án đầu tư, nhất là trong những ngành công nghệ cao.

Kinh nghiệm từ các sân bay Chubu Centrair và Kansai của Nhật Bản cho thấy một sân bay chỉ có thể phát huy đầy đủ vai trò kinh tế khi được đặt trong chiến lược phát triển tổng thể của cả khu vực, với sự đồng bộ giữa đường sắt, đường bộ, logistics, đô thị và các khu công nghiệp. Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Nguyễn Phước Thắng, Gia Bình không nên sao chép nguyên trạng bất kỳ mô hình nào mà cần lựa chọn cách tổ chức phù hợp với đặc điểm kinh tế miền Bắc, nhu cầu của doanh nghiệp và vị trí của sân bay trong mạng lưới cảng hàng không quốc gia.

Để mô hình trung tâm kinh tế hàng không thực sự vận hành, sự tham gia của các hãng hàng không, doanh nghiệp logistics, nhà sản xuất, tổ chức tài chính, doanh nghiệp công nghệ và các ngành dịch vụ là yếu tố quan trọng. Nếu các mắt xích được tổ chức đồng bộ, Gia Bình có thể hình thành thêm một cửa ngõ quốc tế phục vụ hàng hóa, hoạt động kinh doanh và đầu tư, đồng thời tạo thêm không gian phát triển ở khu vực phía Đông Bắc Hà Nội và mở rộng dư địa tăng trưởng cho vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc.

Công trường tăng tốc, giải phóng mặt bằng về đích

Những định hướng trên đang được đặt song hành với yêu cầu bảo đảm tiến độ xây dựng một dự án có quy mô lớn. Tại công trường đang thi công ở Gia Bình và Lương Tài, các mũi thi công được triển khai liên tục. Xe vận chuyển đất, cần cẩu, máy móc và lực lượng kỹ sư, công nhân được huy động trên nhiều khu vực, trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt.

Theo ông Vũ Bình, Chỉ huy trưởng công trường toàn dự án, các hạng mục phục vụ APEC đang được triển khai theo kế hoạch. Trong đó có tháp kiểm soát không lưu, nhà ga VIP, đường cất hạ cánh và các công trình hạ tầng liên quan.

Tại tháp kiểm soát không lưu, phần kết cấu bê tông cốt thép của thân và lõi công trình đã hoàn thành đến cao độ +106,35m; kết cấu sàn thép bên trong đang được triển khai. Ở khu vực nhà ga VIP, các đơn vị đang dựng cột thép, dầm mái và thực hiện hạ tầng cảnh quan ngầm.

Đối với đường cất hạ cánh, công tác xử lý nền đất yếu đã đạt hơn 80%; khối lượng đắp cát đạt khoảng 76%, trong khi lớp bê tông phía dưới đang tiếp tục được thi công.

Các đơn vị tổ chức nhiều mũi thi công, tăng cường nhân lực, thiết bị và nguồn lực, một số hạng mục được triển khai từ 2 - 3 ca nhằm kiểm soát tiến độ. Trong giai đoạn tiếp theo, trọng tâm được xác định là các hạng mục phục vụ APEC 2027, đặc biệt là đường cất hạ cánh; đồng thời tăng cường phối hợp giữa các lực lượng, kiểm soát tiến độ và xử lý những vấn đề phát sinh trong quá trình thi công.

Mục tiêu đặt ra là hoàn thành các điều kiện cần thiết để thực hiện bay thử vào cuối năm 2026, hướng tới phục vụ APEC 2027.

Song song với thi công, một nhiệm vụ có ý nghĩa quyết định đối với tiến độ dự án là giải phóng mặt bằng và bảo đảm ổn định đời sống người dân. Với quy mô khoảng 1.960ha, dự án liên quan đến 4 địa bàn gồm các xã Gia Bình, Lương Tài, Nhân Thắng và Lâm Thao.

Theo Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh Bắc Ninh, phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với diện tích 492,52ha đã được phê duyệt, đạt 99% kế hoạch. Khu vực phục vụ APEC đã hoàn thành công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng. Tại Lương Tài, công tác giải phóng mặt bằng đạt 97,2%, trong đó khu vực phục vụ APEC cũng đã hoàn thành.

Đây là khối lượng công việc lớn, tác động trực tiếp tới đời sống của người dân trong vùng dự án. Vì vậy, bên cạnh yêu cầu về tiến độ, Bắc Ninh đang đặt trọng tâm vào công tác bố trí nơi ở, hỗ trợ sinh kế và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người dân.

Tại các xã Gia Bình và Lương Tài, một số trụ sở công dôi dư được bố trí kinh phí sửa chữa, cải tạo thành nơi ở tạm miễn phí cho những hộ còn khó khăn, gia đình chính sách trong thời gian chờ khu tái định cư. Gia đình bà Nguyễn Thị Bạn, thôn An Bình, xã Gia Bình, là một trong những trường hợp được bố trí nơi ở tạm. Người thân trong gia đình tuổi cao, sức khỏe yếu, việc được bố trí chỗ ở miễn phí giúp gia đình giảm bớt khó khăn trong giai đoạn chuyển tiếp.

Tại khu nhà ở tạm, nhiều người cao tuổi có điều kiện gặp gỡ, sinh hoạt cùng nhau, qua đó phần nào ổn định tâm lý trong quá trình chờ nơi ở mới. Lực lượng quân đội, công an cũng được huy động hỗ trợ người dân vận chuyển tài sản. Tỉnh Bắc Ninh đồng thời ban hành các chính sách đặc thù, điều chỉnh giá bồi thường đối với đất và tài sản nhằm bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người dân.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh Phạm Văn Thịnh cho biết, công tác giải phóng mặt bằng là nhiệm vụ có sự tham gia của cả hệ thống chính trị, đồng thời ghi nhận sự chia sẻ, đồng thuận và những hy sinh của người dân để triển khai dự án. Tỉnh xác định tiếp tục quan tâm đến đời sống người dân, khẩn trương hoàn thiện các khu tái định cư, đồng thời hỗ trợ việc làm và sinh kế cho người dân bị ảnh hưởng.

Với Gia Bình, bài toán trước mắt là bảo đảm tiến độ các hạng mục phục vụ APEC 2027. Nhưng về lâu dài, giá trị của dự án sẽ không chỉ được đo bằng quy mô nhà ga, đường cất hạ cánh hay sản lượng hành khách, hàng hóa. Khả năng kết nối đồng bộ với mạng lưới giao thông, khu công nghiệp, trung tâm logistics và các cực kinh tế của miền Bắc mới là yếu tố quyết định mức độ lan tỏa của một hạ tầng hàng không quy mô lớn.

Nếu những mắt xích đó được tổ chức đồng bộ, Gia Bình sẽ có cơ sở để chuyển từ một dự án hạ tầng hàng không thành một đầu mối kinh tế - logistics mới, góp phần mở rộng không gian phát triển và nâng cao năng lực kết nối của miền Bắc trong chuỗi cung ứng khu vực và quốc tế.