Dự án xi măng Nam Đông 4.400 tỷ đồng: Khép lại 15 năm lãng phí tài nguyên đất và bài học quản trị

Thanh tra TP Huế vừa ban hành Kết luận thanh tra số đối với Dự án Nhà máy xi măng Nam Đông, qua đó xác định dự án đã hết thời hạn đầu tư, chưa được gia hạn theo quy định và thuộc trường hợp phải chấm dứt hoạt động theo Luật Đầu tư năm 2025.

Dự án được UBND tỉnh Thừa Thiên Huế trước đây cấp Giấy chứng nhận đầu tư lần đầu ngày 4/1/2008 cho Công ty CP Đầu tư xi măng Nam Đông Việt Song Long thực hiện tại xã Thượng Quảng, huyện Nam Đông (nay là xã Long Quảng, TP. Huế).

Dự án Nhà máy xi măng Nam Đông được Thanh tra TP. Huế kiến nghị thực hiện thủ tục chấm dứt hoạt động.

Nhà máy được thiết kế với công suất 5.000 tấn clinker/ngày, tương đương 1,8 triệu tấn xi măng/năm, sử dụng khoảng 40ha đất. Tổng vốn đầu tư ban đầu của dự án là 3.282 tỷ đồng, sau đó được điều chỉnh lên 4.437,8 tỷ đồng. Theo tiến độ được phê duyệt, nhà máy phải đi vào hoạt động từ tháng 1/2011.

Sau khi được cấp giấy chứng nhận đầu tư, chủ đầu tư triển khai một số hạng mục như giải phóng mặt bằng khoảng 35ha, rà phá bom mìn, đánh giá trữ lượng mỏ nguyên liệu và xây dựng khoảng 80% khối lượng nhà hành chính.

Tuy nhiên, từ cuối năm 2010, dự án dừng thi công trên thực địa và đến nay vẫn chưa hoàn thành.

Hơn 15 năm đình trệ biến một dự án từng được kỳ vọng tạo động lực phát triển công nghiệp thành một trong những dự án tồn đọng kéo dài của địa phương.

Những bất cập ngay từ khâu chuẩn bị đầu tư

Theo kết luận thanh tra, nguyên nhân trực tiếp khiến dự án không thể triển khai đúng tiến độ là năng lực của nhà đầu tư không bảo đảm. Tuy nhiên, những tồn tại được phát hiện cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở phía doanh nghiệp.

Ngay trong công tác chuẩn bị đầu tư, Sở Kế hoạch và Đầu tư trước đây, nay là Sở Tài chính, chưa tham mưu UBND tỉnh công bố danh mục dự án thu hút đầu tư tại địa phương theo quy định.

Đáng chú ý, hồ sơ thẩm tra cấp Giấy chứng nhận đầu tư lần đầu không lưu Báo cáo tài chính năm 2006 của doanh nghiệp - tài liệu quan trọng để chứng minh năng lực tài chính của nhà đầu tư.

Theo giải trình của Sở Tài chính, việc không có báo cáo tài chính là do sơ suất trong công tác lưu trữ hồ sơ.

Với một dự án có tổng vốn đầu tư hàng nghìn tỷ đồng, việc thiếu tài liệu quan trọng liên quan trực tiếp đến năng lực tài chính đặt ra câu hỏi về chất lượng thẩm định trước khi dự án được chấp thuận.

Bài học ở đây không chỉ là lựa chọn đúng nhà đầu tư, mà còn là phải kiểm chứng đầy đủ khả năng thực hiện dự án trước khi trao quyền tiếp cận những nguồn lực lớn như đất đai và tài nguyên khoáng sản.

Đất đai bị “treo”, nghĩa vụ tài chính kéo dài

Một vấn đề khác được Thanh tra TP. Huế chỉ ra là những thiếu sót trong quá trình giao và quản lý đất đai.

Sau khi lấy 40ha đất và xây trụ sở, Nhà máy xi măng Nam Đông đã gây lãng phí về đất đai hơn 15 năm nay.

Đối với hồ sơ cấp hai Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thành phần hồ sơ cơ bản đầy đủ, nhưng còn thiếu Biên bản bàn giao đất trên thực địa, chưa bảo đảm quy định của Luật Đất đai năm 2003 và Nghị định số 181/2004/NĐ-CP.

Đối với diện tích 32.635,3m² được UBND tỉnh cho thuê để xây dựng tuyến băng tải và trạm đập, doanh nghiệp chưa thực hiện thủ tục đề nghị cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nên đến nay vẫn chưa được cấp giấy.

Đáng chú ý, dự án thuộc diện được miễn tiền thuê đất theo chính sách ưu đãi đầu tư. Năm 2023, Cục Thuế tỉnh Thừa Thiên Huế có văn bản tạm thời chưa thông báo tiền thuê đất do dự án đang tạm dừng theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ.

Theo hồ sơ thanh tra, từ khi được Nhà nước cho thuê đất đến nay, doanh nghiệp chưa thực hiện nộp tiền thuê đất với Nhà nước.

Ở góc độ quản lý tài nguyên, đây là vấn đề cần được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ thủ tục. Một dự án đã ngừng triển khai trong thời gian rất dài nhưng quỹ đất vẫn chưa được xử lý dứt điểm đồng nghĩa với việc một nguồn lực phát triển của địa phương tiếp tục bị “đóng băng”.

Chênh lệch lớn trong số liệu đầu tư

Một chi tiết đáng chú ý khác là sự khác biệt giữa các số liệu về chi phí đầu tư dở dang của dự án.

Thanh tra TP. Huế dẫn kết quả rà soát của Cục Thuế tỉnh trước đây, theo đó chi phí đầu tư dở dang được xác định hơn 816,7 tỷ đồng. Trong khi đó, Tờ trình của UBND tỉnh gửi Thủ tướng Chính phủ năm 2019 thể hiện chủ đầu tư mới thực hiện đầu tư khoảng 163,595 tỷ đồng.

Theo cơ quan thanh tra, sự chênh lệch xuất phát từ căn cứ xác định khác nhau của các cơ quan liên quan.

Dù nguyên nhân được giải thích như thế nào, sự khác biệt rất lớn giữa các số liệu cho thấy việc theo dõi, cập nhật và thống nhất thông tin về tình hình đầu tư của một dự án quy mô lớn cần được thực hiện chặt chẽ hơn.

Đây cũng là cơ sở để các cơ quan chức năng phải rà soát đầy đủ tài sản, chi phí đầu tư thực tế và nghĩa vụ tài chính trước khi tiến hành các bước xử lý tiếp theo.

Hơn 5 năm sau kết luận của Thanh tra Chính phủ

Đáng chú ý, những vấn đề tại Nhà máy xi măng Nam Đông không phải đến năm 2026 mới được phát hiện.

Kết luận thanh tra số 355/KL-TTCP ngày 4/3/2021 của Thanh tra Chính phủ đã đưa dự án vào danh mục 29 dự án đầu tư ngoài ngân sách cần rà soát để chấm dứt hoạt động.

Thanh tra Chính phủ khi đó xác định dự án tạm dừng theo chỉ đạo của Chính phủ; không chấp hành nghiêm chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ và UBND tỉnh; tự ý xây dựng nhà máy khi chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép; năng lực tài chính của nhà đầu tư không bảo đảm; không thuộc diện được Chính phủ bảo lãnh vay vốn và đã hết thời hạn đầu tư.

UBND tỉnh trước đây đã tổ chức kiểm điểm trách nhiệm đối với các vi phạm, thiếu sót liên quan đến dự án và báo cáo Thanh tra Chính phủ.

Khuôn viên Dự án Nhà máy xi măng Nam Đông.

Tuy nhiên, đối với nội dung rà soát để chấm dứt hoạt động dự án, đến thời điểm Thanh tra TP. Huế tiến hành thanh tra, các cơ quan chức năng vẫn đang tiếp tục rà soát và chưa hoàn thành việc thực hiện kiến nghị của Thanh tra Chính phủ.

Khoảng thời gian hơn 5 năm kể từ kết luận của Thanh tra Chính phủ đến kết luận mới của Thanh tra TP. Huế vì thế là vấn đề đáng suy ngẫm.

Một dự án đã hết thời hạn đầu tư, năng lực nhà đầu tư không bảo đảm và được xác định không còn phù hợp với nhu cầu phát triển nhưng vẫn kéo dài tình trạng xử lý sẽ làm gia tăng chi phí cơ hội đối với địa phương.

Chấm dứt dự án để khơi thông nguồn lực

Theo Thanh tra TP. Huế, nguyên nhân chính dẫn đến việc dự án kéo dài là năng lực của nhà đầu tư không bảo đảm, khiến dự án không triển khai đúng tiến độ được phê duyệt.

Bên cạnh đó, theo báo cáo của Sở Tài chính, hiện TP. Huế cũng không còn nhu cầu phát triển thêm nhà máy xi măng; trên phạm vi cả nước, nhiều nhà máy đang hoạt động chưa hết công suất, trong khi nguồn cung lớn hơn nhu cầu thị trường.

Từ các căn cứ này, Thanh tra TP. Huế xác định Dự án Nhà máy xi măng Nam Đông thuộc trường hợp chấm dứt hoạt động theo điểm b khoản 2 Điều 36 Luật Đầu tư năm 2025.

Chánh Thanh tra thành phố kiến nghị Chủ tịch UBND TP. Huế chỉ đạo Sở Tài chính, Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan liên quan tổ chức kiểm điểm, rút kinh nghiệm đối với những tập thể, cá nhân có thiếu sót trong công tác tham mưu, cấp Giấy chứng nhận đầu tư và cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.

Theo KLTT, dự án đã dừng thi công trên thực địa từ cuối năm 2010 và đến nay chưa hoàn thành.

Sở Tài chính được giao chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan thực hiện thủ tục chấm dứt hoạt động dự án theo quy định và Kết luận số 355/KL-TTCP của Thanh tra Chính phủ. Chủ đầu tư có trách nhiệm phối hợp với cơ quan chức năng trong quá trình xử lý và thực hiện đầy đủ kết luận thanh tra.

Tuy nhiên, chấm dứt dự án trên giấy mới chỉ là bước đầu. Điều quan trọng hơn là phải xử lý dứt điểm phần đất đã giao, tài sản đã hình thành, nghĩa vụ tài chính và các vấn đề liên quan đến chi phí đầu tư dở dang. Nếu không có phương án cụ thể, một dự án “treo” có thể chỉ chuyển thành một khu đất “treo” khác.

Không để “dự án treo” trở thành tiền lệ

Nhìn từ câu chuyện Nhà máy xi măng Nam Đông, bài học lớn hơn nằm ở chất lượng quản trị dự án đầu tư.

Thu hút đầu tư không thể chỉ được nhìn qua tổng vốn đăng ký hay quy mô dự án. Điều quan trọng là năng lực thực chất của nhà đầu tư, tính khả thi của dự án và khả năng sử dụng hiệu quả các nguồn lực mà Nhà nước giao.

Khi một dự án có dấu hiệu không đủ năng lực, cơ quan quản lý cần phát hiện và xử lý sớm. Khi dự án hết thời hạn, không còn phù hợp quy hoạch hoặc không còn nhu cầu thị trường, cần có cơ chế quyết định dứt khoát thay vì kéo dài quá trình rà soát.

Đặc biệt, với những dự án liên quan đến quỹ đất lớn, trách nhiệm quản lý nhà nước càng phải được đặt lên hàng đầu. Đất đai không thể bị “đóng băng” trong thời gian dài chỉ vì một dự án không còn khả năng triển khai.

Việc xử lý Nhà máy xi măng Nam Đông vì vậy không đơn thuần là khép lại một dự án đầu tư thất bại. Đây còn là cơ hội để TP. Huế nhìn lại quy trình lựa chọn nhà đầu tư, thẩm định, giao đất, giám sát tiến độ và xử lý các dự án chậm triển khai.

Một môi trường đầu tư minh bạch không chỉ cần thu hút dự án mới, mà còn phải đủ quyết liệt để loại bỏ những dự án không còn khả năng thực hiện, qua đó trả lại nguồn lực đất đai cho những nhà đầu tư có năng lực và những mục tiêu phát triển hiệu quả hơn.