Du lịch dẫn đường cho công nghiệp văn hóa

 Ông Lê Minh Nhân - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, thành viên Ban Chỉ đạo phát triển văn hóa TP. Huế.

Trao đổi với Huế ngày nay Cuối tuần, ông Lê Minh Nhân - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, thành viên Ban chỉ đạo phát triển văn hóa TP. Huế nhìn nhận NQ80 là “đòn bẩy” mạnh mẽ nhất lúc này. “Vì thế, ngành văn hóa, thể thao và du lịch thành phố đang sẵn sàng về tâm thế và lực lượng để biến những tầm nhìn này thành những mũi nhọn đột phá góp phần đưa Huế vươn lên xứng tầm là đô thị di sản quốc gia”, ông Nhân nói.

Một trong những điểm mới của NQ80 là nhấn mạnh việc hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực và xem văn hóa là nguồn lực nội sinh cho phát triển. Với thực tiễn của Huế, đâu là những “điểm nghẽn” lớn nhất trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản hiện nay, thưa ông?

Tôi cho rằng, hệ thống cơ chế, chính sách liên quan đến di sản vẫn chưa thật sự đồng bộ. Trong thực tiễn, hoạt động bảo tồn thường chịu sự điều chỉnh của nhiều lĩnh vực như di sản văn hóa, đất đai, đầu tư, xây dựng, quy hoạch, tài chính và quản lý tài sản công. Một số quy định còn giao thoa, quy trình phối hợp qua nhiều cơ quan nên thời gian chuẩn bị và triển khai dự án kéo dài. Những vấn đề mới như hợp tác công - tư, tái sử dụng thích ứng công trình có giá trị, khai thác tài sản công gắn với di tích hay tổ chức dịch vụ trong không gian di sản vẫn cần được hướng dẫn cụ thể hơn.

Điểm nghẽn thứ hai là nguồn lực đầu tư chưa tương xứng với quy mô và sự đa dạng của hệ thống di sản Huế. Bên cạnh Quần thể di tích Cố đô Huế, thành phố còn có hàng trăm di tích, nhà vườn, phủ đệ, làng cổ, di sản văn hóa phi vật thể và kho tư liệu Hán Nôm phong phú. Nhiều di tích thuộc sở hữu cộng đồng, dòng họ, tổ chức tôn giáo hoặc cá nhân đang bị xuống cấp, trong khi khả năng tự đầu tư còn hạn chế. Cơ chế thu hút nguồn lực xã hội chưa đủ hấp dẫn và chưa tạo được sự ổn định lâu dài.

 Không gian nghệ thuật bên bờ sông Hương trở thành điểm nhấn của Huế.

Bên cạnh đó, mối liên kết giữa bảo tồn với quy hoạch đô thị, phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa và sinh kế cộng đồng chưa thật sự chặt chẽ. Dữ liệu di sản còn phân tán; nguồn nhân lực chuyên sâu về bảo tồn, quản trị di sản, số hóa và phát triển sản phẩm văn hóa còn thiếu.

Để tháo gỡ những điểm nghẽn này, Sở sẽ tham mưu thành phố rà soát, hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường phân cấp, xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan và tích hợp yêu cầu bảo tồn ngay từ khâu quy hoạch, chuẩn bị dự án. Đồng thời, nghiên cứu chính sách hỗ trợ chủ sở hữu di tích ngoài công lập; khuyến khích doanh nghiệp tham gia bằng các cơ chế ưu đãi phù hợp về tín dụng, thuế, đào tạo và quảng bá.

NQ80 xác định công nghiệp văn hóa là một động lực tăng trưởng mới của đất nước. Vậy, Huế sẽ lựa chọn những ngành công nghiệp văn hóa nào làm mũi nhọn, và đâu sẽ là những dự án hoặc chương trình trọng điểm để biến tiềm năng thành giá trị kinh tế thực sự?

Hiện nay, Sở đang tích cực cùng các ngành xây dựng Đề án phát triển các ngành công nghiệp văn hóa tại thành phố Huế đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Huế lựa chọn sáu nhóm ngành công nghiệp văn hóa mũi nhọn, gồm: Du lịch văn hóa; nghệ thuật biểu diễn; thiết kế sáng tạo; sản phẩm công nghiệp văn hóa số; thủ công mỹ nghệ; và truyền hình, phát thanh, xuất bản, quảng cáo. Trong đó, du lịch văn hóa là nhóm dẫn dắt; 5 nhóm còn lại vừa tạo sản phẩm trực tiếp, vừa hỗ trợ quảng bá, phân phối và nâng cao giá trị của di sản Huế.

Để biến tiềm năng thành giá trị kinh tế, thành phố tập trung vào một số chương trình, dự án trọng điểm. Trước hết là chương trình phát triển kinh tế di sản gắn với bảo tồn Quần thể di tích Cố đô Huế, xây dựng Bảo tàng quốc gia Cổ vật Cung đình Huế, phát triển Đại Nội về đêm, chiếu sáng nghệ thuật bờ sông Hương, vé điện tử, thuyết minh thông minh và trải nghiệm số. Mục tiêu là tăng nguồn thu ngoài vé, kéo dài thời gian lưu trú và tạo thêm sinh kế cho cộng đồng.

Cùng với đó là Đề án Festival Bốn mùa và chuỗi sự kiện văn hóa, nghệ thuật quy mô quốc gia, quốc tế, hướng tới vận hành quanh năm, tăng tỷ lệ xã hội hóa, bán vé, tài trợ, quảng cáo, bản quyền truyền hình và phát trực tuyến. Thành phố đồng thời triển khai Trung tâm Công nghiệp văn hóa và Đổi mới sáng tạo; phát triển các thương hiệu “Huế - Kinh đô Áo dài”, “Huế - Kinh đô Ẩm thực”; xây dựng Huế trở thành phim trường di sản, Thành phố Nhiếp ảnh Việt Nam, tham gia Mạng lưới các Thành phố sáng tạo UNESCO trong lĩnh vực ẩm thực và xây dựng hồ sơ khoa học di sản “Ca Huế” đệ trình UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Một trụ cột quan trọng khác là số hóa và thương mại hóa tài nguyên văn hóa: Xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, số hóa di tích và cổ vật, đồng thời hỗ trợ làng nghề đổi mới mẫu mã, bảo hộ sở hữu trí tuệ, truy xuất nguồn gốc và mở rộng thị trường.

Theo ông, Huế cần đổi mới cơ chế hợp tác công - tư, xã hội hóa và chia sẻ lợi ích như thế nào để thu hút các nhà đầu tư chiến lược nhưng vẫn bảo đảm gìn giữ giá trị di sản?

Theo tôi, bảo tồn nghiêm ngặt và thu hút đầu tư không phải là hai mục tiêu đối lập. Vấn đề quan trọng là phải xác định rõ những giá trị cần bảo vệ, phạm vi được khai thác, giới hạn can thiệp và trách nhiệm của từng chủ thể. Khi các nguyên tắc này được công khai ngay từ đầu, doanh nghiệp sẽ có cơ sở xây dựng phương án phù hợp, còn cơ quan quản lý có công cụ để giám sát, ngăn ngừa nguy cơ thương mại hóa hoặc làm biến dạng di sản.

Trước hết, Huế cần chuyển từ cách xã hội hóa chủ yếu dựa trên vận động tài trợ sang các mô hình hợp tác công - tư dài hạn, trong đó Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng cùng chia sẻ trách nhiệm, nguồn lực, rủi ro và lợi ích.

Các mô hình hợp tác cần được thiết kế phù hợp với từng khu vực. Đối với khu vực bảo vệ nghiêm ngặt, hoạt động đầu tư phải ưu tiên bảo tồn, nâng cao chất lượng trải nghiệm, không chạy theo mục tiêu thương mại. Đối với khu vực đệm và không gian phụ trợ, có thể khuyến khích đầu tư giao thông xanh, bãi đỗ xe, trung tâm thông tin, dịch vụ văn hóa, lưu trú phù hợp, nghệ thuật trình diễn, sản phẩm thủ công, ẩm thực và nền tảng số.

 Chụp ảnh lưu niệm ở làng hương Thủy Xuân.

Cơ chế chia sẻ lợi ích cần được quy định cụ thể. Người dân địa phương cần được ưu tiên tham gia cung ứng dịch vụ, sản xuất sản phẩm, biểu diễn và hướng dẫn du lịch. Nghệ nhân và cộng đồng nắm giữ di sản văn hóa phi vật thể phải được bảo đảm quyền thực hành, quyền lợi vật chất và quyền sở hữu trí tuệ.

Vậy theo ông, NQ80 sẽ giúp Huế chuyển từ tư duy “giữ gìn di sản” sang “kiến tạo giá trị mới từ di sản” như thế nào?

Kiến tạo giá trị mới là làm cho những giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và tri thức truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại bằng những phương thức phù hợp, hấp dẫn và có khả năng tạo ra tri thức, việc làm, sinh kế, sản phẩm và dịch vụ mới.

Mục tiêu cuối cùng là hình thành một vòng tuần hoàn bền vững: Di sản được bảo tồn tốt sẽ tạo ra sản phẩm có chất lượng; sản phẩm tạo nguồn thu và việc làm; nguồn lực thu được tiếp tục tái đầu tư cho di sản và cộng đồng. Khi đó, văn hóa không chỉ làm nên bản sắc mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh, sức hấp dẫn và vị thế của TP. Huế.