Dữ liệu là 'huyết mạch' của quá trình chuyển đổi số quốc gia

Tuy nhiên, khi dữ liệu trở thành quyền lực, nó cũng trở thành mục tiêu tấn công hàng đầu. Việc Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 chính thức có hiệu lực từ đầu năm 2026 đánh dấu một bước ngoặt quyết định trong việc bảo vệ chủ quyền số và quyền riêng tư của công dân Việt Nam.

Định nghĩa lại "quyền lực số": Dữ liệu là tài sản, là sinh mệnh

Phát biểu tại Hội thảo "Tuân thủ luật bảo vệ dữ liệu cá nhân - Những thách thức, rủi ro và giải pháp công nghệ" ngày 20.3, Thượng tá ThS. Nguyễn Đình Đỗ Thi (Phó Trưởng phòng 1, A05 - Bộ Công an) đã đưa ra một nhận định mang tính định hướng: "Dữ liệu là huyết mạch của quá trình chuyển đổi số quốc gia". Đây không chỉ là một cách ví von hình ảnh mà là sự đúc kết từ thực tiễn vận hành của dòng chảy thông tin toàn cầu trong thập kỷ thứ ba của thế kỷ 21.

Nhìn ra thế giới, các cường quốc công nghệ đã sớm định vị giá trị chiến lược của dữ liệu bằng những phép so sánh kinh điển. Tại Liên minh Châu Âu (EU), giới chức ví dữ liệu như "Dầu mỏ mới". Nếu dầu mỏ là nhiên liệu thúc đẩy cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ hai, thì dữ liệu chính là nguồn năng lượng vô tận cho cuộc cách mạng 4.0. Khác với tài nguyên hữu hạn, dữ liệu càng được khai thác, càng được chia sẻ và phân tích sâu, giá trị của nó càng tăng tiến theo cấp số nhân, mang lại lợi thế cạnh tranh tuyệt đối cho các doanh nghiệp và quốc gia nắm giữ công nghệ xử lý.

Thượng tá ThS. Nguyễn Đình Đỗ Thi (Phó Trưởng phòng 1, A05 - Bộ Công an).

Trong khi đó, tại Hoa Kỳ, dữ liệu được xem như "Oxy trong không khí". Nó hiện hữu ở mọi nơi, vô hình nhưng thiết yếu. Thiếu đi dòng chảy dữ liệu sạch và thông suốt, mọi hệ thống tài chính, mạng lưới vận hành đô thị thông minh và an ninh quốc phòng sẽ rơi vào trạng thái "ngạt thở". Đối với Việt Nam, lãnh đạo Đảng và Nhà nước đã khẳng định chuyển đổi số là động lực chiến lược giúp quốc gia vươn mình. Trong bối cảnh đó, dữ liệu được xác lập là "Tư liệu sản xuất đặc biệt", là nguồn năng lượng mới thúc đẩy nền kinh tế số chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong GDP. Việc dữ liệu trở thành trung tâm đang thay đổi hoàn toàn cách chúng ta sống, làm việc và định vị giá trị con người trong không gian số.

Dù đạt được những bước tiến thần tốc về hạ tầng internet với hơn 85,6 triệu người dùng (tính đến tháng 1.2026), chiếm 84,2% dân số, Việt Nam đang phải đối mặt với những thách thức an ninh phi truyền thống vô cùng khốc liệt. Sự bùng nổ của người dùng internet cũng đồng nghĩa với việc kho dữ liệu cá nhân của người Việt trở thành một "mỏ vàng" khổng lồ, thu hút sự thèm khát của các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia.

Thực tế cho thấy, tình trạng mua bán, chiếm đoạt dữ liệu cá nhân đang diễn ra tràn lan và ngày càng tinh vi. Trên các diễn đàn ngầm và hội nhóm kín, dữ liệu của hàng chục triệu người Việt bị phân loại và rao bán công khai như một loại hàng hóa thông thường. Các tệp dữ liệu này không chỉ dừng lại ở thông tin định danh cơ bản như họ tên, số điện thoại hay số CCCD, mà đã tiến sâu vào các dữ liệu nhạy cảm: tài khoản ngân hàng, lịch sử giao dịch, thông tin y tế, và cả những bí mật đời tư.

Một trong những "kẽ hở" lớn nhất hiện nay chính là sự chủ quan của người dân trong việc sử dụng các thiết bị thông minh (IoT). Hệ thống camera giám sát được lắp đặt phổ biến tại các hộ gia đình để bảo vệ tài sản, nhưng nếu không được bảo mật đúng cách, chúng lại trở thành "mắt thần" giúp kẻ xấu xâm nhập trái phép. Đã có không ít vụ việc đau lòng khi hình ảnh riêng tư trong phòng ngủ, khu vực nhạy cảm bị đánh cắp và phát tán nhằm mục đích tống tiền hoặc làm nhục khổ chủ. Tội phạm công nghệ cao hiện nay không chỉ dừng lại ở việc đánh cắp, mà còn xây dựng hàng trăm "kịch bản" lừa đảo tinh vi dựa trên chính thông tin cá nhân thu thập được, gây thiệt hại kinh tế ước tính lên tới hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm.

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2026: "Khiên chắn" pháp lý tối thượng

Trước thực trạng "chảy máu" dữ liệu nghiêm trọng, ông Thi cho rằng sự ra đời của Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 (có hiệu lực từ 1.1.2026) cùng Nghị định hướng dẫn số 356/2025/NĐ-CP đã thiết lập một hành lang pháp lý nền tảng. Đây không chỉ là sự hoàn thiện về mặt luật pháp mà còn là lời khẳng định mạnh mẽ về chủ quyền số và quyền con người của Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Với cấu trúc gồm 05 chương và 39 điều, Luật đã khắc phục những "khoảng trống" pháp lý của các giai đoạn trước. Điểm đột phá của đạo luật này chính là việc quy định rõ ràng trách nhiệm của các tổ chức, doanh nghiệp trong suốt quá trình xử lý dữ liệu. Không còn là sự khuyến nghị, bảo vệ dữ liệu giờ đây là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc. Luật quy định chi tiết về các loại dữ liệu cá nhân cơ bản và nhạy cảm, đồng thời xác lập các quyền tối thượng của chủ thể dữ liệu như quyền được biết, quyền đồng ý, quyền truy cập và quyền yêu cầu xóa bỏ thông tin.

Thượng tá ThS. Nguyễn Đình Đỗ Thi (Phó Trưởng phòng 1, A05 - Bộ Công an).

Việc thực thi Luật mới buộc các doanh nghiệp phải rà soát lại toàn bộ quy trình vận hành. Các khái niệm như "Đánh giá tác động xử lý dữ liệu" (DPIA) hay "Chuyển dữ liệu xuyên biên giới" không còn là những thuật ngữ xa lạ mà trở thành các thủ tục hành chính bắt buộc theo Quyết định số 778/QĐ-BCA-A05. Điều này tạo ra một màng lọc khắt khe, ngăn chặn các hành vi thu thập dữ liệu vô tội vạ và sử dụng thông tin người dùng vào những mục đích phi pháp.

Để Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2026 thực sự đi vào đời sống và phát huy vai trò "khiên chắn", Thượng tá Nguyễn Đình Đỗ Thi nhấn mạnh sự cần thiết của một chiến lược triển khai bài bản và đồng bộ. Các tổ chức, doanh nghiệp cần tập trung vào các nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, kiện toàn bộ máy nhân sự chuyên trách. Các đơn vị cần sớm chỉ định nhân sự phụ trách bảo vệ dữ liệu (DPO) hoặc thiết lập bộ phận chuyên trách trong nội bộ. Đây phải là những người có kiến thức sâu cả về pháp luật lẫn công nghệ thông tin để có thể giám sát và xử lý kịp thời các sự cố lộ lọt dữ liệu.

Thứ hai, chuẩn hóa quy trình và kỹ thuật. Việc rà soát, xây dựng các chính sách bảo mật, biểu mẫu đồng ý và quy trình triển khai quyền của chủ thể dữ liệu cần được thực hiện nghiêm túc. Song song đó, việc đầu tư vào hạ tầng kỹ thuật, áp dụng các tiêu chuẩn bảo vệ tiên tiến và thực hiện đánh giá tác động thường xuyên là điều kiện tiên quyết để đảm bảo tính tuân thủ.

Thứ ba, nâng cao "kháng thể" số cho nhân sự. Thực tế cho thấy, con người luôn là mắt xích yếu nhất trong chuỗi an ninh mạng. Do đó, công tác đào tạo, tập huấn định kỳ cho cán bộ, nhân viên về các quyền, nghĩa vụ và kỹ năng bảo mật thông tin là yếu tố then chốt. Mỗi nhân viên phải trở thành một "vệ binh" bảo vệ kho dữ liệu của tổ chức.

Cuối cùng là vai trò của cộng đồng. Người dân cần được trang bị kiến thức để tự bảo vệ mình trên không gian mạng. Việc nâng cao nhận thức về giá trị của dữ liệu cá nhân, cẩn trọng khi cung cấp thông tin cho các ứng dụng lạ, và chủ động thực hiện các biện pháp bảo mật cho thiết bị cá nhân (như thay đổi mật khẩu camera, sử dụng xác thực 2 lớp) sẽ góp phần quan trọng vào sự an toàn chung của quốc gia.

Chuyển đổi số là một hành trình tất yếu, nhưng đó không phải là một hành trình trải đầy hoa hồng. Nếu ví dữ liệu là "máu" nuôi dưỡng nền kinh tế số, thì bảo vệ dữ liệu chính là cách chúng ta bảo vệ sự sống và sự ổn định của quốc gia. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2026 không chỉ là một văn bản pháp lý, mà là lời cam kết của Nhà nước trong việc bảo vệ quyền riêng tư và lợi ích hợp pháp của mỗi công dân.

Dưới sự dẫn dắt của các cơ quan chuyên trách như A05 - Bộ Công an, cùng sự đồng lòng của các doanh nghiệp và sự nâng cao nhận thức của cộng đồng, Việt Nam hoàn toàn có thể tự tin làm chủ "nguồn tài nguyên" dữ liệu, tạo đà cho những bước tiến đột phá, đưa quốc gia vươn mình mạnh mẽ trong kỷ nguyên số.

Tuyết Nhung