Dữ liệu liên thông: Khó giấu doanh thu, kinh doanh online phải minh bạch

Thưa bà, từ những vụ việc vi phạm trong kinh doanh online bị phát hiện gần đây, có thể thấy, doanh thu trên môi trường số không phải lúc nào cũng được phản ánh đầy đủ trong hồ sơ thuế. Theo bà, làm thế nào để phân biệt sai sót do thiếu hiểu biết với hành vi cố tình che giấu doanh thu để trốn thuế?

Bà Lê Thị Duyên Hải - Phó Tổng thư ký Hội tư vấn thuế Việt Nam (VCTA). Ảnh: CTV

Qua các vụ việc kinh doanh thương mại điện tử (TMĐT) bị khởi tố về tội trốn thuế vừa qua, có thể nhận thấy một số hành vi điển hình. Thứ nhất, sử dụng đồng thời doanh nghiệp và nhiều hộ kinh doanh làm vệ tinh để chia nhỏ doanh thu, bán hàng không xuất hóa đơn nhằm che giấu doanh thu; thứ hai, sử dụng nhiều tài khoản ngân hàng của các cá nhân trong thanh toán; thứ ba, lập hệ thống sổ sách thực tế khác với sổ sách kế toán phục vụ mục đích thuế, còn gọi là hành vi “hai sổ” với chênh lệch doanh thu rất lớn.

Một vấn đề đáng khác là gian lận xuất xứ, thương hiệu hàng hóa. Hàng hóa khi mua vào có thể là hàng giả, hàng nhái nhưng được phù phép thành hàng có thương hiệu, gắn nhãn mác để nâng giá trị lên nhiều lần so với thực tế nhằm hưởng lợi bất hợp pháp.

Những hành vi này đều hướng đến mục đích che giấu doanh thu, giảm số thuế phải nộp; đồng thời có thể lừa dối người tiêu dùng, ảnh hưởng đến sức khỏe con người và gây mất bình đẳng trong kinh doanh.

Tuy nhiên, cần phân biệt các hành vi vi phạm có chủ đích, được tổ chức với quy mô lớn với những trường hợp người kinh doanh trực tuyến vi phạm do chưa tìm hiểu kỹ quy định. Thực tế, nhiều người ban đầu chỉ kinh doanh nhỏ lẻ, sau đó thấy có hiệu quả, gom hàng để hưởng chiết khấu, lấy giá tốt từ nhà phân phối hoặc làm đầu mối giao hàng thu tiền khi nhận hàng (COD) để hưởng hoa hồng. Họ có thể nghĩ đây chỉ là hoạt động kiếm thêm thu nhập nhưng sau một thời gian, số tiền giao dịch qua tài khoản tương đối lớn.

Với trường hợp thiếu hiểu biết, người kinh doanh có thể không nắm rõ nghĩa vụ, không lưu giữ đầy đủ chứng từ hoặc không chứng minh được bản chất khoản thu. Trong khi đó, hành vi cố tình che giấu doanh thu thường được tính toán có hệ thống ngay từ đầu, từ việc tổ chức kinh doanh, sử dụng nhiều pháp nhân, nhiều tài khoản ngân hàng đứng tên người khác đến việc lập hai hệ thống sổ sách kế toán.

Trong lĩnh vực thuế, theo bà, việc kết nối dữ liệu từ ngân hàng, sàn TMĐT, đơn vị vận chuyển và các nền tảng số đang làm thay đổi phương thức quản lý như thế nào?

Trước đây, cơ quan Thuế chủ yếu quản lý thông qua việc người nộp thuế tự kê khai, sau đó so sánh, đánh giá số thuế đã kê khai để phát hiện hành vi khai thiếu, trốn thuế và sử dụng quyền kiểm tra thuế để xử lý vi phạm. Hiện, khi quản lý thuế dựa trên dữ liệu, mục tiêu và phương pháp quản lý đã thay đổi.

Yếu tố quyết định là dữ liệu phải đầy đủ, sạch và được cập nhật thường xuyên. Luật Quản lý thuế và các văn bản hướng dẫn có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 đã bổ sung, hoàn thiện nhiều nội dung, trong đó có trách nhiệm cung cấp thông tin của các tổ chức tín dụng, công ty vận chuyển, logistics, sàn TMĐT, nền tảng số, nhà cung cấp dịch vụ dữ liệu và các cơ quan quản lý nhà nước. Việc sử dụng, chia sẻ thông tin với cơ sở dữ liệu quốc gia và các bộ, ngành cũng được đề cập trong khuôn khổ quy định này.

Dữ liệu vì thế trở thành nguồn lực quan trọng, tạo cơ sở để cơ quan Thuế chuyển từ quản lý bằng các công cụ hành chính truyền thống sang quản trị thuế theo rủi ro. Khi thông tin từ nhiều nguồn được kết nối và đối chiếu, hoạt động kinh doanh thực tế có thêm cơ sở để so sánh với doanh thu kê khai, qua đó nhận diện những dấu hiệu bất thường.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận dữ liệu liên thông không chỉ là công cụ để phát hiện sai phạm. Trước hết, nguồn dữ liệu này phải phục vụ chính người nộp thuế. Theo quy định của Luật Quản lý thuế, người nộp thuế không phải nộp lại những hồ sơ, giấy tờ đã có trong cơ sở dữ liệu của cơ quan Thuế. Điều này góp phần đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo điều kiện thực hiện thủ tục trực tuyến, xử lý hồ sơ tự động nhanh hơn, hạn chế tiếp xúc trực tiếp với công chức thuế và cung cấp thông tin rõ ràng, kịp thời.

Cùng với đó, người nộp thuế có thể được hỗ trợ thông qua các cảnh báo rủi ro từ sớm, từ xa qua những kênh điện tử. Đây là điểm khác biệt quan trọng của phương thức quản lý mới: thay vì chủ yếu kiểm tra và xử lý khi vi phạm đã xảy ra, cơ quan Thuế có điều kiện nhắc nhở, hỗ trợ người nộp thuế rà soát, điều chỉnh và bổ sung thông tin trước khi áp dụng các biện pháp quản lý tiếp theo.

Trên cơ sở dữ liệu, các tiêu chí, thuật toán và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ cơ quan Thuế sàng lọc, nhận diện hành vi không tuân thủ. Với những dấu hiệu cần làm rõ, cơ quan Thuế có thể yêu cầu giải trình, cảnh báo hoặc thực hiện các biện pháp kiểm tra theo quy định. Đối với hành vi trốn thuế có chủ đích, việc sàng lọc dữ liệu giúp phát hiện sớm, ngăn chặn thất thu ngân sách Nhà nước (NSNN) và hạn chế ảnh hưởng đến những người kinh doanh chân chính.

Bên cạnh sản phẩm sầu riêng, các phiên livestream ở Đắk Lắk còn quảng bá và bán sản phẩm OCOP và các nông sản chủ lực khác. Ảnh: Hoài Thu/TTXVN.

Trong bối cảnh quản lý thuế ngày càng dựa trên dữ liệu, bà có khuyến nghị gì với người kinh doanh online, đặc biệt các hộ kinh doanh nhỏ, để vừa thực hiện đúng nghĩa vụ thuế, vừa không tạo thêm gánh nặng thủ tục?

Điều đầu tiên cần thay đổi là tư duy về nghĩa vụ thuế. Khi coi nộp thuế đơn thuần là nghĩa vụ, người ta có thể cảm thấy miễn cưỡng, cho rằng đó chỉ là khoản tiền phải nộp cho Nhà nước. Nhưng nếu nhìn nhận việc tuân thủ là cách bảo đảm hoạt động kinh doanh của mình đúng quy định, người kinh doanh sẽ chủ động hơn, yên tâm phát triển và giảm nguy cơ bị truy thu, xử phạt hoặc phải giải trình những vấn đề phát sinh trong quá khứ.

Trong môi trường số, dữ liệu đã ghi nhận dấu vết của các giao dịch. Nếu cố tình vi phạm, việc bị phát hiện chỉ còn là vấn đề thời gian. Thay vì tìm cách che giấu doanh thu, người kinh doanh nên xây dựng thói quen quản lý đầy đủ doanh thu, lưu giữ hồ sơ, chứng từ và thực hiện kê khai theo quy định.

Đối với các hộ kinh doanh quy mô nhỏ, chính sách thuế hiện đã được đơn giản hóa và sẽ tiếp tục được cải thiện. Trong đó có việc cung cấp miễn phí phần mềm kế toán, hóa đơn để hộ kinh doanh quản lý doanh thu và thực hiện đầy đủ các quy định về kê khai, nộp thuế…