Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh: Làm rõ phạm vi điều chỉnh, hoàn thiện mô hình tổ chức và quản lý thị trường

Phạm vi điều chỉnh, bản chất của giao dịch hàng hóa phái sinh, mô hình tổ chức thị trường và cơ quan quản lý, giám sát là những vấn đề được nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm khi thảo luận dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Các ý kiến đại biểu Quốc hội góp ý tập trung làm rõ ranh giới giữa giao dịch phái sinh với giao dịch thương mại thông thường, phân định chức năng của các thiết chế thị trường và hoàn thiện cơ chế quản lý để bảo đảm tính độc lập, minh bạch, an toàn.

Làm rõ phạm vi điều chỉnh, bản chất giao dịch và hoạt động OTC

Một trong những vấn đề được nhiều đại biểu Quốc hội đề cập là phạm vi điều chỉnh của dự thảo Luật, đặc biệt là mối quan hệ giữa giao dịch hàng hóa phái sinh với giao dịch mua bán hàng hóa thông thường, giao dịch giao ngay và hoạt động của các tổ chức tín dụng.

Thảo luận tại Tổ 3, đại biểu Trần Lan Phương (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng) cho rằng, khoản 1 Điều 4 dự thảo Luật xác định giao dịch hàng hóa phái sinh OTC thông qua tổ chức trung gian thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật; giao dịch trực tiếp giữa các bên không qua trung gian thực hiện theo pháp luật dân sự. Tuy nhiên, khoản 1 Điều 33 lại quy định chung các loại hợp đồng phái sinh OTC mà chưa phân biệt hai hình thức giao dịch này.

Đại biểu đề nghị chỉnh lý đồng bộ các quy định để bảo đảm tính thống nhất của Luật. Theo đó, tại khoản 1 Điều 4, cần bổ sung nguyên tắc giao dịch phái sinh trực tiếp không qua trung gian thực hiện theo pháp luật dân sự và pháp luật có liên quan, nhưng vẫn phải cung cấp thông tin phục vụ giám sát nếu thuộc diện báo cáo theo quy định của Luật.

Tại Điều 10, đại biểu đề nghị quy định nghĩa vụ báo cáo dựa trên quy mô và mức độ rủi ro giao dịch; giao Chính phủ quy định tiêu chí nhận diện giao dịch phái sinh, ngưỡng báo cáo, chủ thể chịu trách nhiệm và lộ trình thực hiện. Cần bảo đảm không báo cáo trùng lặp, không áp dụng đối với hợp đồng thương mại thông thường.

Đại biểu Trần Lan Phương (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng) thảo luận về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. (Ảnh: Hải Danh)

Đại biểu Trần Lan Phương (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng) thảo luận về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. (Ảnh: Hải Danh)

Cùng quan tâm đến phạm vi điều chỉnh, đại biểu Đoàn Thu Hà (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn) đề cập đến mối quan hệ giữa giao dịch giao ngay và giao dịch phái sinh tại Điều 1, Điều 4 và Điều 32.

Đại biểu cho rằng, dự thảo cho phép Sở Giao dịch hàng hóa tổ chức thị trường giao ngay, trong khi trọng tâm của dự thảo luật là giao dịch phái sinh. Nếu thiếu ranh giới rõ ràng, giao dịch có bản chất phái sinh cũng có thể được gọi là giao dịch giao ngay để tránh nghĩa vụ ký quỹ và giám sát. Ngược lại, hợp đồng mua bán hàng hóa thông thường có thể bị áp thêm thủ tục.

Do vậy, đại biểu đề nghị ban soạn thảo nghiên cứu bổ sung tại Điều 4 về nguyên tắc xác định bản chất giao dịch căn cứ vào nghĩa vụ giao nhận, thời hạn thanh toán và mục đích kinh tế thực tế, không chỉ theo tên hợp đồng; đồng thời tại Điều 32 giao Chính phủ quy định tiêu chí, chu kỳ thanh toán của giao dịch giao ngay, đảm bảo đồng bộ, thống nhất với Bộ luật Dân sự và Luật Thương mại.

Tham gia thảo luận tại Tổ 4, đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Đồng Nai) cũng đề nghị làm rõ phạm vi điều chỉnh của dự thảo: luật chỉ điều chỉnh giao dịch phái sinh hay cả giao dịch hàng hóa tập trung, bao gồm mua bán giao ngay. Theo đại biểu, nếu bao gồm cả hai loại giao dịch thì cần thể hiện rõ trong cách xác định phạm vi và tên gọi của luật, đồng thời rà soát các quy định của Luật Thương mại dự kiến được thay thế, nhất là lộ trình chuyển tiếp, bởi đây là các quan hệ kinh tế, tài sản cần được quy định cụ thể.

Một nội dung khác được đại biểu Trần Lan Phương và Đoàn Thu Hà cùng đề cập là phạm vi điều chỉnh đối với giao dịch OTC.

Theo đại biểu Đoàn Thu Hà, giao dịch OTC linh hoạt nhưng cũng phân tán, khó giám sát và tiềm ẩn rủi ro đối tác. Do vậy, tại Điều 33 cần phân biệt rõ giao dịch phòng ngừa rủi ro gắn với hàng hóa cơ sở thực tế và giao dịch mang tính đầu tư, sử dụng đòn bẩy; áp dụng yêu cầu về công bố rủi ro, ký quỹ và báo cáo tương ứng với giao dịch vượt ngưỡng giá trị hoặc rủi ro.

Đại biểu cũng cho rằng, kể cả giao dịch trực tiếp không qua trung gian cũng cần có nghĩa vụ báo cáo theo tiêu chí do Chính phủ quy định, nhưng không làm phát sinh gánh nặng không cần thiết cho hợp đồng thương mại thông thường.

Về vấn đề này, đại biểu Trần Lan Phương đề nghị giữ nguyên nguyên tắc thanh toán bù trừ tập trung trên cơ sở tự nguyện trong giai đoạn đầu, đồng thời quy định yêu cầu quản trị rủi ro phù hợp đối với giao dịch không bù trừ tập trung. Chỉ nên xem xét áp dụng bù trừ bắt buộc đối với một số nhóm giao dịch trong tương lai, sau khi đánh giá đầy đủ mức độ chuẩn hóa sản phẩm, quy mô và rủi ro thị trường, năng lực của Trung tâm thanh toán bù trừ và chi phí tuân thủ của doanh nghiệp.

Đại biểu Đoàn Thu Hà (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn) góp ý về các quy định của dự thảo Luật liên quan đến mối quan hệ giữa giao dịch giao ngay và giao dịch phái sinh. (Ảnh: TCCT/Hoàng Phương)

Đại biểu Đoàn Thu Hà (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn) góp ý về các quy định của dự thảo Luật liên quan đến mối quan hệ giữa giao dịch giao ngay và giao dịch phái sinh. (Ảnh: TCCT/Hoàng Phương)

Hoàn thiện mô hình tổ chức, quản lý và kết nối thị trường

Bên cạnh phạm vi điều chỉnh, mô hình tổ chức và phân định chức năng giữa các chủ thể tham gia thị trường là nhóm vấn đề nhận được nhiều ý kiến góp ý.

Tại khoản 1 Điều 34, dự thảo đưa Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ vào nhóm tổ chức trung gian cung cấp dịch vụ giao dịch OTC. Đại biểu Trần Lan Phương cho rằng, đây không đơn thuần là mở rộng phạm vi kinh doanh, mà là vấn đề xung đột lợi ích ngay trong thiết kế thể chế.

Đại biểu phân tích: Một tổ chức vừa có lợi ích từ việc tăng khối lượng giao dịch, vừa giám sát, quyết định biện pháp kiểm soát rủi ro đối với chính hoạt động đó thì tính khách quan rất khó được bảo đảm chỉ bằng quy chế nội bộ.

Đại biểu đồng tình với Báo cáo thẩm tra số 1495/BC-UBKTTC16 về việc nhận diện xung đột lợi ích tại Điều 34 và đề nghị bỏ điểm a khoản 1 Điều 34; chỉnh lý theo hướng tổ chức trung gian cung cấp dịch vụ giao dịch hàng hóa phái sinh OTC bao gồm thành viên của Sở giao dịch hàng hóa, thành viên của Trung tâm thanh toán bù trừ, tổ chức tín dụng và tổ chức khác đáp ứng điều kiện theo quy định của pháp luật.

Theo đề xuất của đại biểu, Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ không thực hiện hoạt động môi giới, kinh doanh giao dịch OTC cho khách hàng; được cung cấp dịch vụ hạ tầng, tiếp nhận dữ liệu và thanh toán bù trừ theo chức năng được pháp luật quy định.

Đại biểu Đoàn Thu Hà cũng bày tỏ đồng tình với quan điểm của đại biểu Trần Lan Phương khi phân tích vấn đề này. Theo đại biểu, cần cân nhắc rất kỹ lưỡng khi để các chủ thể vừa thực hiện chức năng vận hành, giám sát thị trường vừa trực tiếp kinh doanh dịch vụ môi giới nhằm phòng ngừa xung đột lợi ích, đảm bảo tính độc lập, khách quan, minh bạch và an toàn trong hoạt động thị trường. Còn nếu thực hiện thì phải có cơ chế kiểm soát hết sức chặt chẽ.

Trong khi đó, đại biểu Trịnh Xuân An cũng đề nghị gắn hoạt động giao dịch hàng hóa với kho vận, giao nhận và logistics; đồng thời làm rõ mô hình Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ. Dù còn nhiều ý kiến khác nhau về mô hình tổ chức, đại biểu nhấn mạnh tiêu chí cốt lõi là an toàn và hiệu quả của thị trường, khả năng bảo vệ doanh nghiệp trong nước và giới hạn rủi ro trong hoạt động thanh toán, bù trừ.

Đại biểu đề nghị rà soát quy định về đòn bẩy, điều kiện để các tổ chức tín dụng tham gia và cơ chế bảo vệ doanh nghiệp nhà nước khi tham gia các giao dịch như xăng dầu, lương thực.

Đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Đồng Nai) thảo luận tại Tổ 4 về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, chiều 13/11/2026. (Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội)

Đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Đồng Nai) thảo luận tại Tổ 4 về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, chiều 13/11/2026. (Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội)

Vấn đề phân định hoạt động phái sinh hàng hóa của tổ chức tín dụng với hoạt động theo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh cũng được đại biểu Phan Duy Anh (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Đà Nẵng) đề cập tại phiên thảo luận Tổ 5.

Đại biểu phân tích, cùng một hợp đồng hoán đổi giá cà phê, ngân hàng có thể cung cấp theo giấy phép của Ngân hàng Nhà nước, hoặc giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa theo Luật này. Nếu hai kênh chịu hai chuẩn mực khác nhau về ký quỹ, báo cáo và bảo vệ khách hàng thì giao dịch sẽ chạy về kênh nào lỏng hơn và cơ quan quản lý không nhìn thấy toàn bộ rủi ro.

Đại biểu đề nghị quy định ngay tại Điều 1 hoặc Điều 4 nguyên tắc giao dịch phái sinh hàng hóa thuộc phạm vi Luật này không phụ thuộc vào chủ thể cung cấp. Tổ chức tín dụng vẫn thực hiện theo giấy phép của Ngân hàng Nhà nước nhưng phải tuân thủ các quy định về ký quỹ, giới hạn vị thế, báo cáo và bảo vệ khách hàng của Luật này. Đồng thời thống nhất cơ chế chấp thuận liên thông qua biên giới.

Đại biểu Phan Duy Anh (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Đà Nẵng) thảo luận về vấn đề phân định hoạt động phái sinh hàng hóa của tổ chức tín dụng với hoạt động theo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Đại biểu Phan Duy Anh (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Đà Nẵng) thảo luận về vấn đề phân định hoạt động phái sinh hàng hóa của tổ chức tín dụng với hoạt động theo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Cũng tham gia thảo luận tại Tổ 5, đại biểu Tạ Lê Thanh (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Cao Bằng) cho rằng cần xác định rõ hợp đồng hàng hóa phái sinh là công cụ tài chính có tài sản cơ sở là hàng hóa, từ đó thiết kế nhất quán các quy định của Luật.

Theo đại biểu, hàng hóa vật chất là đối tượng cơ sở; còn hợp đồng phái sinh làm phát sinh quyền, nghĩa vụ và rủi ro tài chính gắn với biến động giá. Việc có thể giao nhận hàng hóa khi đáo hạn không tự nó loại bỏ đặc trưng này.

Đại biểu cho rằng, dự thảo Luật đã quy định nhiều cơ chế quản lý rủi ro tài chính như ký quỹ, bù trừ, giới hạn vị thế, nhưng chưa thể hiện nhất quán cách tiếp cận đó trong việc xác định cơ quan quản lý và các yêu cầu an toàn.

Từ bản chất của hoạt động này và yêu cầu giám sát, đại biểu Tạ Lê Thanh đề nghị giao Bộ Tài chính chủ trì, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước trực tiếp thực hiện, đồng thời phân định rõ trách nhiệm với Bộ Công Thương, Ngân hàng Nhà nước và các bộ, ngành có liên quan.

Theo kiến nghị của đại biểu, cơ quan giám sát tài chính chịu trách nhiệm về tổ chức thị trường, trung gian, giao dịch, ký quỹ, bù trừ, bảo vệ khách hàng và xử lý rủi ro. Bộ Công Thương và các bộ quản lý ngành chịu trách nhiệm về hàng hóa cơ sở, tiêu chuẩn, chất lượng, kho bãi, giao nhận; theo dõi nguồn cung và thông tin giá trên thị trường hàng hóa vật chất; tham gia ý kiến theo chức năng khi niêm yết sản phẩm và sử dụng giá hàng hóa vật chất làm giá tham chiếu. Ngân hàng Nhà nước chịu trách nhiệm về an toàn tổ chức tín dụng tham gia, thanh toán, ngoại hối, dòng tiền ký quỹ xuyên biên giới và nhiệm vụ phòng, chống rửa tiền theo pháp luật.

Đại biểu Tạ Lê Thanh cũng cho rằng cần quy định rõ trách nhiệm và cơ chế chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan.

Đại biểu Tạ Lê Thanh (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Cao Bằng) tham gia thảo luận tại Tổ 5

Đại biểu Tạ Lê Thanh (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Cao Bằng) tham gia thảo luận tại Tổ 5

Trong khi đó, đại biểu Trần Lan Phương đề nghị làm rõ ranh giới áp dụng giữa pháp luật về các tổ chức tín dụng và Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, tránh chồng chéo trong cấp phép, quản lý và giám sát. Đồng thời, tại Điều 10 cần quy định nguyên tắc phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan quản lý thị trường hàng hóa phái sinh và Ngân hàng Nhà nước, bảo đảm giám sát đầy đủ nhưng không yêu cầu báo cáo trùng lặp, không làm gián đoạn các nghiệp vụ ngân hàng hợp pháp và bảo vệ thông tin khách hàng.

Một nội dung khác liên quan đến tổ chức thị trường là hình thành giá tham chiếu và kết nối thanh khoản giữa các Sở giao dịch hàng hóa.

Đại biểu Phan Duy Anh nhận định, chức năng quan trọng nhất của thị trường này không phải là khối lượng giao dịch mà là hình thành giá tham chiếu, mà giá tham chiếu chỉ có khi thanh khoản đủ tập trung.

Đại biểu cho rằng, nếu cùng một mặt hàng được niêm yết ở nhiều Sở thì có thể xuất hiện nhiều bảng giá nhưng không có giá tham chiếu nào. Dự thảo đã nêu mục tiêu này ở Điều 5, cho phép dùng giá của tổ chức quản trị chỉ số ở Điều 27, nhưng chưa có cơ chế công nhận giá tham chiếu quốc gia cho từng mặt hàng và chưa có cơ chế niêm yết chéo giữa các Sở trong nước.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 27 cơ chế Bộ Công Thương công nhận giá tham chiếu quốc gia đối với từng mặt hàng, bổ sung quy định niêm yết chéo và kết nối thanh khoản giữa các Sở trong nước, đồng thời yêu cầu Đề án phát triển thị trường xác định mặt hàng ưu tiên của từng Sở trong giai đoạn đầu.

Đối với việc liên thông thị trường quốc tế, đại biểu Đoàn Thu Hà bày tỏ đồng tình rất cao với việc liên thông thị trường hàng hóa phái sinh Việt Nam với thị trường quốc tế nhằm tăng tính thanh khoản, nâng cao vị thế của hàng hóa Việt Nam và hỗ trợ doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro biến động giá.

Từ thực tiễn tại địa phương biên giới như Lạng Sơn, nơi có hoạt động xuất nhập khẩu diễn ra khá sôi động, đại biểu cho rằng việc phát triển thị trường này có thể giúp doanh nghiệp chủ động hơn, sâu hơn trong hoạt động kinh doanh.

Tuy nhiên, tại Điều 37 đến Điều 39, đại biểu đề nghị quy định rõ hơn điều kiện đối tác liên thông, chia sẻ dữ liệu, phối hợp xử lý mất khả năng thanh toán và trách nhiệm bảo vệ nhà đầu tư trong nước.

Cùng với đó, cần rà soát quy định về các biện pháp can thiệp khẩn cấp tại Điều 51, quy định chặt chẽ căn cứ, thẩm quyền, thời hạn và cơ chế kiểm soát việc áp dụng các biện pháp như tạm ngừng giao dịch, tăng mức ký quỹ hoặc đóng vị thế bắt buộc, bảo đảm phù hợp với mức độ rủi ro và pháp luật có liên quan, tránh ảnh hưởng không cần thiết đến quyền lợi của nhà đầu tư và hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp.

Những ý kiến thảo luận cho thấy, các đại biểu Quốc hội quan tâm đến nhiều cấu phần có tính nền tảng của thị trường, từ phạm vi giao dịch, chức năng của các thiết chế, cơ quan quản lý đến cơ chế hình thành giá và kết nối thị trường trong nước với quốc tế. Việc tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định này được đặt ra nhằm bảo đảm thị trường vận hành an toàn, hiệu quả, có khả năng giám sát và phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam.

Việt Hằng

Nguồn Tạp chí Công thương: https://tapchicongthuong.vn/du-thao-luat-giao-dich-hang-hoa-phai-sinh--lam-ro-pham-vi-dieu-chinh--hoan-thien-mo-hinh-to-chuc-va-quan-ly-thi-truong-567168.htm