Nhà thầu Việt trước bài toán đổi mới công nghệ

Đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực thi công là yêu cầu đặt ra cho doanh nghiệp xây dựng. Tuy nhiên, hạn chế về vốn, định mức, tiêu chuẩn kỹ thuật... khiến nhà thầu khó làm chủ công nghệ tiên tiến.

Thiết bị hàn ray Tuyến tàu điện nhẹ (LRT) Phú Quốc. Ảnh minh họa: TTXVN phát

Thiết bị hàn ray Tuyến tàu điện nhẹ (LRT) Phú Quốc. Ảnh minh họa: TTXVN phát

Các dự án hạ tầng quy mô lớn đặt doanh nghiệp xây dựng trước yêu cầu đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực thi công. Tuy nhiên, hạn chế về vốn, định mức, tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế chuyển giao đang khiến nhiều nhà thầu khó làm chủ công nghệ tiên tiến, dù đây là yêu cầu quan trọng của Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

*Muốn đổi mới nhưng vướng cơ chế và chi phí

Đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị, công trình ngầm và các dự án hạ tầng quy mô lớn đang mở ra cơ hội phát triển cho ngành xây dựng. Nhưng cùng với quy mô đầu tư, yêu cầu về công nghệ thi công, quản trị dự án và chất lượng nhân lực cũng tăng lên, buộc nhà thầu trong nước phải nâng cấp năng lực nếu muốn tham gia sâu hơn vào các công trình trọng điểm.

Theo ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu Xây dựng Việt Nam (VACC), hơn 90% doanh nghiệp xây dựng trong nước là doanh nghiệp vừa và nhỏ, phần lớn có quy mô vốn dưới 100 tỷ đồng. Nguồn lực tài chính hạn chế khiến việc đầu tư thiết bị hiện đại, phần mềm chuyên dụng và đào tạo nhân lực kỹ thuật cao trở thành bài toán khó.

Ông Hiệp cho rằng nâng cao năng lực nội sinh đòi hỏi doanh nghiệp phải tập trung đổi mới công nghệ và khoa học kỹ thuật trong thi công. Tuy nhiên, quá trình tiếp nhận công nghệ mới đang gặp nhiều rào cản, từ tiêu chuẩn kỹ thuật, định mức đơn giá đến tài chính và đấu thầu.

Với những công nghệ chưa phổ biến tại Việt Nam, doanh nghiệp thường thiếu tiêu chuẩn, quy chuẩn tương ứng để làm căn cứ nghiệm thu, đánh giá chất lượng và phân định trách nhiệm giữa chủ đầu tư, tư vấn thiết kế, nhà thầu và đơn vị chuyển giao công nghệ.

Cùng đó, chi phí cũng là trở ngại lớn. Theo ông Hiệp, công nghệ tiên tiến thường đòi hỏi thiết bị chuyên dụng, phụ tùng đặc chủng, vật liệu riêng, chi phí bảo dưỡng, thuê chuyên gia và chuyển giao. Trong khi đó, hệ thống định mức, đơn giá hiện hành chưa phản ánh đầy đủ các khoản này, khiến nhà thầu khó thuyết minh và được chấp thuận kinh phí đầu tư.

Chủ tịch VACC dẫn chứng về công nghệ đào hầm TBM (phương pháp thi công hầm cơ giới hiện đại) là ví dụ điển hình. Các dự án đường sắt đô thị và công trình ngầm sẽ cần thiết bị có kích thước, công suất và yêu cầu kỹ thuật đặc thù. Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn băn khoăn về việc cập nhật định mức, đơn giá đối với máy TBM cỡ trung từ 6 đến 8,5 m.

Khó khăn còn xuất hiện trong đấu thầu. Do công nghệ mới chưa được áp dụng rộng rãi, doanh nghiệp dù đã đầu tư thiết bị vẫn thiếu dự án tham chiếu để chứng minh kinh nghiệm và năng lực. Mặt khác, thời gian thu hồi vốn phụ thuộc vào số lượng công trình có thể khai thác thiết bị, trong khi chưa có cơ chế đủ rõ để chủ đầu tư cam kết thời gian sử dụng hoặc hợp đồng dài hạn.

Theo ông Hiệp, nếu những bất cập này không được tháo gỡ, doanh nghiệp Việt Nam có nguy cơ chỉ đảm nhận phần việc có hàm lượng kỹ thuật thấp, thậm chí chủ yếu cung cấp nhân công, còn các công đoạn công nghệ cốt lõi do nhà thầu và chuyên gia nước ngoài kiểm soát.

Trên công trường thi công Hầm đường bộ qua đèo Hoàng Liên. Ảnh minh họa: Việt Dũng - TTXVN

Trên công trường thi công Hầm đường bộ qua đèo Hoàng Liên. Ảnh minh họa: Việt Dũng - TTXVN

Dưới góc độ quản lý nhà nước, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Phạm Minh Hà cũng cho rằng, ngành xây dựng cần chuyển từ tăng trưởng dựa chủ yếu vào mở rộng quy mô đầu tư sang nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực thông qua khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Nguồn lực đầu tư không thể tăng mãi, do đó, cầu xác định rõ những giải pháp công nghệ có thể đóng góp vào tăng trưởng, nâng cao năng suất và hiệu quả đầu tư của toàn ngành.

*Nghị quyết 57 cần tạo động lực cho nhà thầu

Chuyển đổi số trong quản trị doanh nghiệp xây dựng cũng đang gặp những rào cản về chi phí và cơ chế công nhận sản phẩm.

Theo VACC, một số doanh nghiệp lớn đã ứng dụng hệ thống quản trị nguồn lực doanh nghiệp (ERP), mô hình thông tin công trình (BIM), phần mềm thiết kế và bóc tách khối lượng. Tuy nhiên, hoạt động này chủ yếu mang tính nội bộ, chưa trở thành chuẩn mực chung của thị trường. Doanh nghiệp phải tự chi trả kinh phí mua bản quyền, duy trì phần mềm và đào tạo nhân lực.

Đáng chú ý, một số hồ sơ mời thầu yêu cầu nhà thầu áp dụng BIM và có bản quyền phần mềm, nhưng dự toán công trình chưa có đầy đủ đầu mục thanh toán cho chi phí này. Sản phẩm BIM như mô hình hoàn công và khối lượng tổng quyết toán cũng chưa được công nhận đầy đủ trong một số quy trình, khiến nhà thầu vẫn phải bóc tách, ký xác nhận thủ công để phục vụ kiểm toán, thanh tra.

Những bất cập này cho thấy yêu cầu thực hiện Nghị quyết 57 không thể chỉ dừng ở khuyến khích doanh nghiệp ứng dụng công nghệ. Quan trọng hơn là phải tạo môi trường chính sách đủ thuận lợi để nhà thầu có thể đầu tư, khai thác và thu hồi vốn.

Từ thực tiễn hoạt động, VACC đề xuất xây dựng Chương trình quốc gia về tiếp nhận và làm chủ công nghệ thi công tiên tiến giai đoạn 2027-2035, tập trung vào công nghệ thi công hầm, TBM, nền móng sâu, cầu lớn, công trình biển, cơ giới hóa và robot xây dựng.

Hiệp hội cũng kiến nghị ban hành hướng dẫn thống nhất về đánh giá, thẩm tra, chấp thuận và nghiệm thu công nghệ mới; cập nhật định mức, đơn giá cho công nghệ thi công tiên tiến và chi phí ứng dụng công nghệ số. Các giải pháp tài chính như tín dụng ưu đãi, bảo lãnh tín dụng, thuê mua tài chính và sử dụng chung thiết bị chuyên dụng giữa nhiều dự án cũng được đề xuất.

Một kiến nghị khác là nâng tỷ lệ chi phí chung và thu nhập chịu thuế tính trước từ mức 13,5-15% lên 18%, nhằm tạo thêm nguồn lực cho nhà thầu đầu tư công nghệ. Đây là đề xuất của VACC, cần được cơ quan quản lý nghiên cứu, đánh giá trước khi xem xét áp dụng.

Theo ông Hiệp, chuyển giao công nghệ cũng cần vượt ra ngoài việc cung cấp thiết bị và hướng dẫn vận hành. Doanh nghiệp cần được đào tạo về lựa chọn phương án thi công, kiểm soát chất lượng, xử lý sự cố, bảo dưỡng thiết bị và tổ chức thi công độc lập. Hiệp hội đồng thời đề xuất tăng cường hợp tác với các quốc gia có ngành công nghiệp xây dựng phát triển như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức và Trung Quốc.

Nhìn từ phía doanh nghiệp, thách thức của Nghị quyết 57 không chỉ là đưa công nghệ vào công trường hay số hóa quy trình quản lý, mà còn là tạo điều kiện để nhà thầu trong nước đủ năng lực đầu tư và làm chủ công nghệ.

Khi những rào cản về tiêu chuẩn, định mức, tài chính và nhân lực được tháo gỡ, các dự án hạ tầng trọng điểm mới có thể trở thành cơ hội tích lũy kinh nghiệm, phát triển năng lực công nghệ và nâng cao vị thế của doanh nghiệp Việt trong chuỗi giá trị xây dựng.

Thu Hằng/Bnews/vnanet.vn

Nguồn Bnews: https://bnews.vn/nha-thau-viet-truoc-bai-toan-doi-moi-cong-nghe/444821.html