Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường: Chuyển mạnh sang hậu kiểm, bảo đảm quyền lợi người dân

T

húc đẩy chuyển đổi số và yêu cầu phân cấp, phân quyền

Phát biểu về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường, ĐBQH Huỳnh Quyết Thắng bày tỏ tán thành sự cần thiết sửa đổi Luật và nhất trí với Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường. Theo đại biểu, dự thảo đã thể hiện đúng tinh thần chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, thúc đẩy chuyển đổi số và yêu cầu phân cấp, phân quyền theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Các nội dung như chuyển từ đăng ký sang công bố năng lực, bổ sung Chương trình bảo đảm đo lường, bổ sung Chương Va về chuyển đổi số, bãi bỏ phân nhóm hàng đóng gói sẵn và dấu định lượng đều đi đúng hướng.

ĐBQH Huỳnh Quyết Thắng phát biểu về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường tại thảo luận Tổ 1 (Hà Nội). Ảnh: Văn Tuyến

Tuy nhiên, đại biểu đồng tình với nhận xét của cơ quan thẩm tra rằng dự thảo chưa tạo được chuyển biến thực chất sang hậu kiểm. Theo báo cáo, 69 loại phương tiện đo nhóm 2, tương đương khoảng 6,4 triệu thiết bị mỗi năm, vẫn phải kiểm định từng chiếc. Từ thực tế này, đại biểu cho rằng cần nghiên cứu phương thức kiểm soát phù hợp hơn, bảo đảm mục tiêu giảm chi phí tuân thủ nhưng không làm suy giảm hiệu quả quản lý nhà nước và quyền lợi của người sử dụng.

Đối với các quy định tại Điều 19, Điều 21 và khoản 6 Điều 43, đại biểu đề nghị Quốc hội cân nhắc luật hóa nguyên tắc áp dụng các phương thức kiểm soát thay thế, như kiểm định theo mẫu thống kê hoặc điều chỉnh chu kỳ kiểm định dựa trên dữ liệu, đồng thời giao Chính phủ quy định lộ trình thực hiện. Việc chuyển đổi cần được tiến hành thận trọng, nhất là đối với công tơ điện, đồng hồ nước, cột đo xăng dầu và thiết bị y tế, đây là những phương tiện đo gắn trực tiếp với quyền lợi người tiêu dùng và an toàn sức khỏe. Theo đó, việc nới lỏng kiểm định cần thực hiện từng bước, có thí điểm và đánh giá tác động.

Về quản lý theo rủi ro, ĐBQH Huỳnh Quyết Thắng đề nghị luật hóa căn cứ đánh giá và công khai tiêu chí. Doanh nghiệp không tham gia Chương trình bảo đảm đo lường không mặc nhiên bị coi là có rủi ro cao, tránh biến một chương trình tự nguyện thành nghĩa vụ trên thực tế. Việc miễn, giảm kiểm tra chỉ nên được áp dụng khi hiệu quả của Chương trình được chứng minh bằng dữ liệu có thể kiểm chứng.

Đối với chủ trương phân cấp kiểm tra nhà nước về đo lường cho cấp xã tại khoản 4 Điều 46 và Điều 56, ĐBQH Huỳnh Quyết Thắng ủng hộ việc đưa hoạt động kiểm tra về sát cơ sở. Bởi vì chợ và các điểm kinh doanh dân sinh là nơi người dân thường xuyên tiếp xúc với cân, đồng hồ, cột đo và hàng đóng gói sẵn.

Tuy nhiên, tính khả thi của việc phân cấp cần được tính toán kỹ. Hà Nội hiện có 126 xã, phường với mạng lưới chợ và điểm kinh doanh dày đặc, trong khi nhân lực chuyên môn về đo lường ở cơ sở còn mỏng. Báo cáo thẩm tra cũng chỉ ra rằng chưa có đánh giá đầy đủ về bộ máy, nhân lực, tài chính và điều kiện kỹ thuật của cấp xã.

Để bảo đảm khả năng thực thi, đại biểu đề nghị giao UBND cấp xã tổ chức thực hiện nhiệm vụ kiểm tra, Chủ tịch UBND cấp xã chịu trách nhiệm. Cách thức này vừa bảo đảm thẩm quyền của người đứng đầu, vừa có bộ máy chuyên môn của cấp xã làm căn cứ triển khai. Đồng thời, nội dung kiểm tra ở cấp xã cần được giới hạn vào những việc đơn giản, dễ nhận biết như tem kiểm định và thông tin ghi lượng trên nhãn. Đối với những vụ việc vượt quá khả năng xử lý của cấp xã, cần bổ sung cơ chế chuyển lên cấp tỉnh.

Chuyển đổi số phải mang lại quyền lợi cụ thể cho người dân

Theo ĐBQH Huỳnh Quyết Thắng, chuyển đổi số trong lĩnh vực đo lường không chỉ là công cụ quản lý của Nhà nước mà còn phải mang lại quyền lợi cụ thể cho người dân. Đại biểu cho rằng quy định về quyền khai thác, sử dụng dữ liệu theo quy định còn chung chung, chưa đủ rõ. Vì vậy, cần bổ sung các quyền và nguyên tắc cụ thể nhằm tăng khả năng tiếp cận, sử dụng dữ liệu của tổ chức, cá nhân.

Trước hết, người dân cần được tra cứu miễn phí tình trạng kiểm định của phương tiện đo thông qua mã QR. Đồng thời, cần bảo đảm quyền trích xuất dữ liệu đo điện, nước, xăng dầu của chính mình để làm chứng cứ khi thực hiện khiếu nại.

Đại biểu cũng đề nghị quy định rõ dữ liệu cảnh báo tự động không được sử dụng làm căn cứ duy nhất để xử phạt. Nội dung này cần thống nhất với đề nghị của cơ quan thẩm tra về khoản 2 Điều 34c, theo đó chỉ sử dụng dữ liệu đáp ứng quy định tại Điều 64 Luật Xử lý vi phạm hành chính làm căn cứ xử phạt.

Quang cảnh thảo luận tại Tổ 1. Ảnh: Văn Tuyến

Cùng với đó, cần thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu hai chiều, giúp địa phương khai thác dữ liệu từ nền tảng quốc gia và liên thông với các kênh phản ánh tại địa phương, như iHanoi của Thủ đô. Những đề xuất này hướng tới việc làm rõ quyền tiếp cận, khai thác dữ liệu của người dân, đồng thời bảo đảm việc sử dụng dữ liệu trong quản lý và xử lý vi phạm có căn cứ theo quy định pháp luật.

Về quy định tại Điều 25, ĐBQH Huỳnh Quyết Thắng tán thành việc chuyển từ đăng ký sang công bố năng lực đối với tổ chức kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm, bởi đây là giải pháp cắt giảm thủ tục thực chất. Tuy nhiên, theo đại biểu, hậu kiểm chỉ có hiệu quả khi cơ quan nhà nước có căn cứ để thực hiện. Do đó, cần luật hóa những nội dung tối thiểu của việc công bố năng lực và hậu quả pháp lý khi tổ chức công bố không đúng; đồng thời công khai danh sách các tổ chức đã công bố trên nền tảng số để cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người tiêu dùng thuận tiện tra cứu.

Đại biểu cũng đề nghị bảo đảm văn bản hướng dẫn có hiệu lực cùng thời điểm với Luật. Nếu không, Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội và các địa phương sẽ thiếu căn cứ để thực hiện hậu kiểm.

Bên cạnh đó, cần chỉnh lý Điều 36 để phân biệt rõ tổ chức công bố năng lực với tổ chức được chỉ định; bổ sung điều kiện độc lập, khách quan khi chỉ định nhằm tránh xung đột lợi ích, nhất là trong hoạt động kiểm định công tơ của chính doanh nghiệp bán điện. Như vậy, việc chuyển sang cơ chế công bố năng lực cần được đặt trong mối quan hệ với trách nhiệm của tổ chức công bố, căn cứ hậu kiểm và tính minh bạch của thông tin, bảo đảm cắt giảm thủ tục nhưng vẫn duy trì hiệu quả quản lý.

Đối với hàng đóng gói sẵn và xử lý vi phạm tại Điều 32, Điều 52, ĐBQH Huỳnh Quyết Thắng cho rằng việc bãi bỏ phân nhóm hàng đóng gói sẵn và dấu định lượng có cơ sở, do danh mục nhóm 2 chưa được ban hành và số cơ sở áp dụng dấu định lượng còn rất ít. Tuy nhiên, nếu bãi bỏ mà chưa có công cụ thay thế thì có thể tạo ra khoảng trống trong quản lý. Vì vậy, đại biểu đề nghị đưa vào Luật nguyên tắc kiểm soát định lượng theo lô, lưu giữ dữ liệu phục vụ hậu kiểm và bổ sung quy định chuyển tiếp đối với dấu định lượng đã được cấp.

Về xử lý vi phạm, khi bãi bỏ cơ chế phạt từ 1 đến 5 lần số tiền thu lợi bất hợp pháp tại khoản 5 Điều 52, cần có biện pháp bảo đảm tính răn đe. Theo báo cáo thẩm tra, trong giai đoạn từ ngày 1/3/2027 đến trước ngày 1/1/2028 sẽ chưa có căn cứ rõ ràng để xác định mức phạt tiền tối đa trong lĩnh vực đo lường. Do đó, cần quy định chuyển tiếp và bảo đảm đồng bộ với dự án Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi) trình tại cùng kỳ họp.