Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam: Chỉ khi 'sống' trong cộng đồng, di sản mới có sức bền

Gắn di sản với đời sống cộng đồng

Nghị quyết số 162/2024/QH15 của Quốc hội về phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025 - 2035 đã xác lập đầy đủ mục tiêu, nhiệm vụ và nguồn lực cho đầu tư hệ thống thiết chế hạ tầng văn hóa và tổ chức triển khai. Vấn đề đặt ra hiện nay, theo ĐBQH Hoàng Ngọc Định (Tuyên Quang), không phải là thiếu thiết chế mà là thiếu cơ chế để các thiết chế đó vận hành hiệu quả, có hoạt động thực chất và gắn với cộng đồng. Do vậy, "ý nghĩa của dự thảo Nghị quyết về phát triển văn hóa Việt Nam là tạo ra cơ chế chính sách để văn hóa không chỉ tồn tại về mặt hình thức mà thực sự được duy trì trong đời sống thông qua con người, thông qua hoạt động thực hành gắn với sinh kế", đại biểu nhấn mạnh.

ĐBQH Hoàng Ngọc Định (Tuyên Quang) phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Thực tiễn cho thấy, nơi nào giữ được bản sắc văn hóa thì nơi đó phát triển du lịch bền vững hơn. Nơi nào gìn giữ và phát huy được văn hóa trong cộng đồng thì nơi đó có sức hấp dẫn riêng và tạo được sinh kế cho người dân. Tuy nhiên, công tác bảo tồn và phát triển văn hóa các dân tộc tiểu số và văn hóa dân gian đang đứng trước nguy cơ mai một. Nhiều thiết chế văn hóa cơ sở tuy đã được đầu tư nhưng hoạt động chưa thường xuyên, thiếu nội dung sinh hoạt, thiếu cơ chế vận hành, chưa thực sự trở thành không gian sinh hoạt, truyền dạy, luyện tập, trình diễn và nuôi dưỡng đời sống văn hóa cộng đồng.

Từ thực tế trên, đại biểu Hoàng Ngọc Định đề nghị, tại Điều 6 dự thảo Nghị quyết cần bổ sung ưu tiên bảo tồn và phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số, nhất là tiếng nói, chữ viết và các giá trị văn hóa truyền thống đặc trưng; đồng thời, bổ sung quy định Nhà nước có chính sách hỗ trợ hoạt động truyền dạy, thực hành các loại hình nghệ thuật dân gian, nghệ thuật truyền thống tại cộng đồng, hỗ trợ nghệ nhân, người thực hành và người truyền dạy di sản trong việc truyền dạy cho thế hệ trẻ.

"Muốn bảo tồn hiệu quả thì phải giữ được con người và môi trường thực hành văn hóa. Muốn phát huy giá trị thì phải gắn văn hóa với đời sống và kinh tế. Do đó, cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện Điều 6 dự thảo Nghị quyết theo hướng cụ thể, khả thi để khi Nghị quyết được thông qua sẽ được triển khai hiệu quả trong thực tiễn, nhất là tại các tỉnh miền núi vùng đồng bào các dân tộc thiểu số", đại biểu Hoàng Ngọc Định đề nghị.

ĐBQH Thạch Phước Bình (Vĩnh Long) ghi nhận điểm tiến bộ lớn của dự thảo Nghị quyết là chuyển từ tư duy bảo tồn tĩnh sang bảo tồn động, tức là không chỉ giữ gìn di sản như một đối tượng trưng bày mà gắn di sản với đời sống cộng đồng, với sinh kế, với phát triển địa phương. Theo đại biểu, đây là cách tiếp cận phù hợp bởi chỉ khi di sản sống trong cộng đồng thì di sản mới có sức bền.

ĐBQH Thạch Phước Bình (Vĩnh Long) phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Tuy nhiên, để chính sách không bị dàn trải, đại biểu Thạch Phước Bình đề nghị, cần xác lập tiêu chí rõ ràng thế nào là giá trị văn hóa có nguy cơ bị mai một, bởi tiêu chí không rõ, địa phương nào cũng có thể đề xuất, lĩnh vực nào cũng có thể xin hỗ trợ, cuối cùng nguồn lực sẽ bị chia nhỏ, không tạo ra hiệu quả rõ nét.

Bên cạnh đó, đại biểu cũng đề nghị, nhìn nhận công nghệ số như một công cụ bảo tồn quan trọng với nhiều di sản đang đứng trước nguy cơ mất đi không thể phục hồi. Việc số hóa bằng công nghệ 3D, thực tế ảo, tư liệu số hóa không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là giải pháp mang tính chiến lược, với lý do đây là cách lưu giữ ký ức văn hóa cho các thế hệ sau, đồng thời mở ra khả năng tiếp cận mới đối với công chúng trẻ.

Về cơ chế ưu đãi đầu tư trong lĩnh vực văn hóa tại Điều 5 dự thảo Nghị quyết, đại biểu Thạch Phước Bình đánh giá cao việc dự thảo Nghị quyết chuyển từ hỗ trợ trực tiếp bằng ngân sách sang tạo lập cơ chế ưu đãi nhằm khơi thông nguồn lực xã hội. “Việc áp dụng thuế giá trị gia tăng 5% đối với một số hoạt động văn hóa là một tín hiệu tích cực vì nó tác động trực tiếp đến chi phí dịch vụ qua đó mở rộng khả năng tiếp cận của người dân”, đại biểu nhận định.

Tuy nhiên, về mặt kỹ thuật lập pháp, đại biểu Thạch Phước Bình cũng đề nghị làm rõ hơn phạm vi biểu diễn nghệ thuật vì nếu không xác định rành mạch, chính sách rất dễ bị mở rộng sang các hoạt động giải trí thuần túy làm giảm hiệu quả hỗ trợ đối với những lĩnh vực văn hóa thực sự cần được khuyến khích.

Xác định rõ cơ cấu chi ngân sách cho văn hóa

Nêu ra ba điểm nghẽn lớn nhất hiện nay đang cản trở phát triển văn hóa Việt Nam, gồm: tỷ lệ chi ngân sách cho hạ tầng công nghệ ngành văn hóa còn khiêm tốn, thiếu hụt nhân lực số, nguồn lực đầu tư từ ngân sách còn hạn chế, ĐBQH Trần Văn Khải (Ninh Bình) cũng cho rằng, nếu chỉ ban hành một Nghị quyết khẳng định quyết tâm chính trị thì mới đi được “nửa chặng đường”. "Nửa chặng đường còn lại là phải tạo ra những cơ chế đủ đột phá, đủ cụ thể và đủ khả thi để văn hóa bước ra khỏi tình trạng “đúng nhưng khó làm”, “muốn làm nhưng thiếu nguồn lực”, “có mục tiêu nhưng thiếu công cụ”", đại biểu nhấn mạnh.

ĐBQH Trần Văn Khải (Ninh Bình) phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Trên tinh thần đó, đại biểu đề nghị, dự thảo Nghị quyết phải chuyển từ “khẳng định chính sách” sang “thiết kế cơ chế thực thi”, trong đó, ba trọng tâm bắt buộc là nguồn lực tài chính đủ mạnh, nhân lực số đủ sâu và hạ tầng dữ liệu - nền tảng - an ninh văn hóa số đủ đồng bộ.

Dẫn quy định tại Điều 3 dự thảo Nghị quyết: Chính phủ bảo đảm chi cho văn hóa hàng năm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước”, đồng thời, khuyến khích huy động nguồn lực xã hội cho phát triển văn hóa, đại biểu Trần Văn Khải cho rằng, chính sách dành nguồn lực cho văn hóa là rất đúng, nhưng vẫn chưa đủ.

“Vấn đề không chỉ là quy định chi 2%, mà là 2% đó được cơ cấu ra sao, bao nhiêu cho thiết chế cơ sở, bao nhiêu cho bảo tồn di sản, bao nhiêu cho chuyển đổi số, bao nhiêu cho an ninh văn hóa số, bao nhiêu cho đào tạo nhân lực số của ngành văn hóa. Nếu không làm rõ, chúng ta có thể đạt chỉ tiêu về tổng lượng chi, nhưng không đạt được mục tiêu chiến lược về hiệu quả chi”.

Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh giải trình, làm rõ một số vấn đề. Ảnh: Phạm Thắng

Lưu ý vấn đề trên, đại biểu Trần Văn Khải cũng đề nghị, sửa quy định tại Điều 3 theo hướng: ngoài việc bảo đảm mức sàn 2% tổng chi ngân sách nhà nước cho văn hóa, cần quy định rõ ưu tiên bố trí kế hoạch đầu tư công trung hạn và dự toán ngân sách hàng năm cho chuyển đổi số văn hóa, hạ tầng dữ liệu văn hóa quốc gia, số hóa di sản đã xếp hạng, bảo quản số lâu dài và an ninh văn hóa số.

Làm rõ thêm vấn đề được ĐBQH quan tâm, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết, dự thảo Nghị quyết tập trung giải quyết hai vấn đề lớn: tháo gỡ các điểm nghẽn, khó khăn, vướng mắc trong phát triển văn hóa và huy động, sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực để phát triển văn hóa.

Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh giải trình, làm rõ một số vấn đề. Ảnh: Phạm Thắng

Về khoản chi từ ngân sách nhà nước, Bộ trưởng cho biết, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang phối hợp với Bộ Tài chính, các cơ quan liên quan và các địa phương để xác định rõ cơ cấu của 2% này, bảo đảm việc chi cho văn hóa đúng mục tiêu.