Đưa các anh hùng trở về:Kỳ 2: Khi khoa học gọi đúng tên người lính

Đưa các anh hùng trở về: Bài 1: Cuộc tìm kiếm chưa bao giờ khép lại

Hôm nay, cùng với công nghệ ADN và cơ sở dữ liệu dân cư, một cánh cửa mới đang mở ra, mang theo hy vọng đưa những người lính trở về đúng với tên tuổi của mình.

Ông Nguyễn Trọng Bảy (bên trái) cùng đồng đội của liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát trên hành trình tìm kiếm nơi yên nghỉ của người thân sau hơn nửa thế kỷ. Ảnh: Công an Thanh Hóa

Khi ký ức được đối chứng bằng khoa học

Trong ngăn tủ gỗ cũ của gia đình ông Nguyễn Trọng Bảy vẫn còn một cuốn sổ tay đã ngả màu theo thời gian.

Mỗi trang chỉ ghi tên một địa danh: Quảng Trị, Tây Ninh, Bình Phước, Đồng Nai... Đó là những nơi ông từng đến để tìm người anh trai là liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát.

Gia đình ông Bảy có sáu anh chị em, bốn người lên đường tham gia kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Hai người đã anh dũng hy sinh là liệt sĩ Nguyễn Trọng Khánh và liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát.

Nếu liệt sĩ Nguyễn Trọng Khánh đã được quy tập, an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Triệu Sơn từ nhiều năm trước thì người anh còn lại vẫn chưa thể trở về.

Liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát sinh năm 1952, nhập ngũ năm 1970, là Trung đội phó thuộc Trung đoàn 1, Quân khu 9. Ông hy sinh ngày 20.10.1972 tại chiến trường miền Tây Nam Bộ. Sau ngày anh ngã xuống, gia đình chỉ nhận được giấy báo tử, còn nơi yên nghỉ vẫn là một khoảng trống kéo dài hơn nửa thế kỷ.

"Tôi chỉ mong biết anh mình đang nằm ở đâu để còn đón anh về", ông Bảy chia sẻ.

Hơn nửa thế kỷ trước, ngày người anh lên đường nhập ngũ, ông Bảy vẫn còn nhỏ. Điều còn lại trong ký ức là hình ảnh người anh dặn em ở nhà thay mình chăm sóc cha mẹ.

Cha mẹ lần lượt qua đời mà vẫn chưa biết con nằm lại nơi đâu. Hành trình tìm kiếm sau đó được người em tiếp nối bằng cuốn sổ ghi chép, những tấm bản đồ cũ và hàng chục chuyến đi dọc khắp các chiến trường xưa.

Câu chuyện của ông Bảy cũng giống nỗi trăn trở của hàng trăm nghìn gia đình liệt sĩ trên cả nước.

Theo thông tin từ Công an tỉnh Thanh Hóa, hiện cả nước vẫn còn khoảng 500.000 liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Riêng Thanh Hóa có hơn 55.000 liệt sĩ, trong đó khoảng 37.720 trường hợp chưa đủ thông tin để xác định phần mộ.

Trong nhiều năm, việc xác định danh tính chủ yếu dựa trên hồ sơ quân đội, sơ đồ mộ chí, thông tin đơn vị chiến đấu hoặc lời kể của đồng đội.

Tuy nhiên, sau hơn nửa thế kỷ, nhiều tư liệu không còn đầy đủ. Nhiều địa danh đã thay đổi. Không ít nhân chứng lịch sử cũng lần lượt qua đời.

Những hạn chế đó khiến việc xác định danh tính liệt sĩ ngày càng khó khăn nếu chỉ dựa vào phương pháp truyền thống.

Sự phát triển của công nghệ ADN đã tạo thêm cơ sở khoa học cho quá trình này. Thay vì chỉ dựa vào ký ức hoặc các nguồn thông tin gián tiếp, việc giám định ADN giúp xác định quan hệ huyết thống giữa hài cốt liệt sĩ và thân nhân với độ tin cậy rất cao.

Mỗi mẫu ADN của thân nhân được thu nhận hôm nay sẽ trở thành dữ liệu quan trọng phục vụ đối sánh, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Ảnh: Công an Thanh Hóa

Theo các chuyên gia, kết quả giám định ADN không thay thế hồ sơ lịch sử mà bổ sung thêm căn cứ khoa học để xác nhận danh tính trước khi cơ quan có thẩm quyền đưa ra kết luận cuối cùng.

Điều đó cũng đồng nghĩa, mỗi mẫu ADN của thân nhân được lưu giữ hôm nay có thể trở thành dữ liệu đối sánh khi một hài cốt liệt sĩ được quy tập trong tương lai.

Từ cơ sở dữ liệu ADN đến cơ hội xác định danh tính

Sau khi được thu nhận, mỗi mẫu ADN không chỉ được lưu trữ mà còn trải qua quy trình kỹ thuật chặt chẽ gồm mã hóa thông tin, kiểm tra dữ liệu, bảo quản mẫu sinh phẩm, tách chiết ADN và xây dựng hồ sơ điện tử phục vụ công tác đối sánh.

Việc lấy mẫu sinh phẩm từ hài cốt liệt sĩ được thực hiện theo quy trình chuyên môn nghiêm ngặt để phục vụ giám định ADN. Ảnh: Trần Huấn

Mỗi mẫu ADN đều gắn với thông tin thân nhân và hồ sơ liệt sĩ trong cơ sở dữ liệu thống nhất. Việc chuẩn hóa dữ liệu ngay từ đầu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi chỉ một sai sót về quan hệ huyết thống hoặc thông tin nhân thân cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình xác định danh tính sau này.

Tại Thanh Hóa, cùng với việc xây dựng cơ sở dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định danh tính, lực lượng công an đã phối hợp với quân sự, ngành lao động - thương binh và xã hội cùng chính quyền địa phương rà soát từng hồ sơ, xác minh từng mối quan hệ huyết thống trước khi cập nhật vào hệ thống dữ liệu.

Là một trong những địa phương có số lượng thân nhân liệt sĩ thuộc diện thu nhận mẫu ADN lớn nhất cả nước, Thanh Hóa đã hoàn thành việc lấy 37.808 mẫu ADN trong các đợt cao điểm triển khai từ năm 2025 đến tháng 7.2026.

Đáng chú ý, đợt thu nhận cuối cùng với khoảng 1.463 mẫu dự kiến thực hiện trong 4 ngày đã hoàn thành chỉ sau 3 ngày nhờ sự phối hợp đồng bộ giữa các lực lượng và chính quyền địa phương. Lũy kế đến nay, toàn tỉnh đã thu nhận hơn 41.233 mẫu ADN thân nhân liệt sĩ.

Với kết quả này, Thanh Hóa trở thành địa phương đầu tiên trong cả nước hoàn thành 100% kế hoạch thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ theo "Chiến dịch 500 ngày đêm", tạo nền tảng quan trọng cho công tác đối sánh, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Các mẫu sinh phẩm sau khi thu nhận được chuyển đến đơn vị chuyên môn để tách chiết ADN và phục vụ đối sánh. Ảnh: Trần Huấn

Để xây dựng cơ sở dữ liệu này, lực lượng trực tiếp thực hiện đã rà soát, đối chiếu hàng nghìn hồ sơ và xác minh qua nhiều lớp thông tin nhằm bảo đảm tính chính xác trước khi cập nhật lên hệ thống.

Song song với việc xây dựng cơ sở dữ liệu ADN thân nhân, công tác lấy mẫu hài cốt liệt sĩ cũng được triển khai tại các nghĩa trang trên địa bàn tỉnh.

Theo kế hoạch của "Chiến dịch 500 ngày đêm", Thanh Hóa thực hiện lấy mẫu tại 25 nghĩa trang liệt sĩ. Đến cuối tháng 7.2026, lực lượng chức năng đã hoàn thành việc lấy mẫu tại 16 nghĩa trang. Trong tổng số 2.955 phần mộ cần lấy mẫu, đã khai quật 645 phần mộ, thu được 483 mẫu hài cốt đủ điều kiện phục vụ giám định ADN.

Đối với 19 hài cốt liệt sĩ mới được quy tập, việc lấy mẫu đã hoàn thành 100%. Đến nay, 185 mẫu đã được bàn giao phục vụ giám định ADN, 317 mẫu còn lại đang hoàn thiện các thủ tục để bàn giao theo quy định.

Thượng tá Lê Hòa Hiệp, Phó Chủ nhiệm Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa cho biết, nhiều hài cốt đã nằm trong lòng đất hàng chục năm nên bị phân hủy nghiêm trọng. Không ít trường hợp chỉ còn những mảnh xương nhỏ hoặc răng có thể sử dụng để lấy mẫu.

Bởi vậy, toàn bộ quá trình khai quật, lựa chọn mẫu, bảo quản và bàn giao đều được thực hiện theo quy trình chuyên môn nghiêm ngặt nhằm bảo đảm chất lượng mẫu phục vụ giám định.

Sau khi tiếp nhận, các mẫu sẽ được chuyển đến đơn vị chuyên môn để tách chiết ADN và đối sánh với cơ sở dữ liệu thân nhân liệt sĩ.

Cán bộ Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa rà soát, ghi nhận thông tin tại phần mộ liệt sĩ, phục vụ công tác lấy mẫu và xác định danh tính bằng ADN. Ảnh: Trần Huấn

Ông Nguyễn Tuấn Anh, BSCKI, Giám định viên, Phó Giám đốc Trung tâm Pháp y và Giám định y khoa tỉnh Thanh Hóa cho biết, việc thu nhận mẫu sinh phẩm từ hài cốt liệt sĩ không chỉ phục vụ công tác tách chiết, phân tích ADN trước mắt mà còn hướng đến xây dựng ngân hàng mẫu sinh học quốc gia, tạo nguồn dữ liệu phục vụ xác định danh tính liệt sĩ trong dài hạn.

Theo ông Tuấn Anh, việc chủ động lưu trữ các mẫu sinh phẩm có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao khả năng đối sánh, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, đồng thời hạn chế nguy cơ mất đi nguồn thông tin di truyền quý giá do mẫu vật bị hư hỏng hoặc phân hủy theo thời gian.

Tuy nhiên, đây cũng là công đoạn khó khăn nhất trong toàn bộ quy trình giám định. Sau nhiều thập kỷ chịu tác động của điều kiện tự nhiên, nhiều hài cốt đã bị phong hóa, phân hủy nghiêm trọng, khiến vật liệu di truyền không còn nguyên vẹn.

Có những mẫu không đủ điều kiện phân tích hoặc phải trải qua nhiều lần xử lý, tách chiết mới có thể thu nhận được ADN phục vụ giám định. Vì vậy, không phải trường hợp nào cũng có thể xác định danh tính ngay từ lần giám định đầu tiên.

Chính vì vậy, cùng với việc ưu tiên phân tích những mẫu còn đủ điều kiện, các mẫu sinh phẩm chưa thể tách chiết hoặc chưa đáp ứng yêu cầu của công nghệ hiện có vẫn được thu nhận, bảo quản lâu dài.

Mỗi phần mộ được lấy mẫu sinh phẩm là thêm một cơ hội để những người lính chưa biết tên có thể được xác định danh tính bằng khoa học ADN. Ảnh: Trần Huấn

Đây sẽ là nguồn dữ liệu quý để tiếp tục nghiên cứu, phân tích khi công nghệ giám định ADN ngày càng phát triển, đồng thời kết hợp với cơ sở dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ đang được bổ sung, từng bước nâng cao khả năng đối sánh, mở thêm cơ hội xác định danh tính cho các liệt sĩ còn chưa rõ thông tin.

Lãnh đạo UBND tỉnh Thanh Hóa cho biết, thời gian tới địa phương sẽ tiếp tục rà soát thông tin liệt sĩ, bổ sung dữ liệu thân nhân, huy động nhân chứng lịch sử, cựu chiến binh và các cơ quan liên quan phối hợp hoàn thiện cơ sở dữ liệu phục vụ công tác xác định danh tính.

(Còn nữa)