Người phụ nữ hơn 15 năm lặng thầm nối những hành trình trở về

(Ảnh có yếu tố AI)

Bà Trần Thị Oanh Lan, Thượng tá Quân nhân chuyên nghiệp, nguyên là Trợ lý Công đoàn, Cục Chính trị, Binh chủng Tăng thiết giáp. Bà nhập ngũ tháng 2/1975 và rời quân ngũ vào tháng 11/2010.

Ngay thời điểm Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam được thành lập, bà đã chủ động tham gia, gắn bó với công tác tri ân, hỗ trợ tìm kiếm, kết nối thông tin, góp phần đưa biết bao liệt sĩ trở về trong vòng tay nghẹn ngào của gia đình.

Tâm sự cùng phóng viên Báo Nhân Dân, bà Trần Thị Oanh Lan chia sẻ: mỗi bộ hồ sơ không chỉ là những con số, ký hiệu khô khan mà là một cuộc đời, một số phận và là nỗi chờ đợi kéo dài hàng chục năm của biết bao gia đình liệt sĩ. Bà tâm niệm rằng, đây không chỉ là công việc, mà là hành trình tri ân không nghỉ, là trách nhiệm của người ở lại đối với những anh hùng liệt sĩ đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Mỗi buổi sáng, khi nhiều người còn chưa bắt đầu một ngày làm việc mới, bà Trần Thị Oanh Lan đã ngồi trước bàn giấy tờ, hồ sơ dày cả tập. Những tờ giấy đã ngả màu theo năm tháng, những ký hiệu quân sự tưởng chừng vô nghĩa với người ngoài lại trở thành những "manh mối" để bà lần tìm dấu vết của những người lính đã nằm lại nơi chiến trường.

Góc làm việc của bà Trần Thị Oanh Lan. (Ảnh: KIM DUNG)

Ít ai biết rằng, người phụ nữ gần 70 tuổi ấy đã từng chống chọi với căn bệnh hiểm nghèo. May mắn, sau đợt điều trị tích cực, sức khỏe của bà đã dần ổn định, hằng ngày bà vẫn đến cơ quan làm việc, tiếp nhận hồ sơ, tư vấn giúp cho các gia đình liệt sĩ như một thói quen không thể thiếu. Bà bảo, khi được làm công việc này, được góp một phần nhỏ giúp các gia đình tìm lại người thân, bà thấy lòng mình thanh thản. Với bà, đó không đơn thuần là công việc, đó là một sứ mệnh.

Có lẽ bởi từng mang trong mình một nỗi mất mát lớn chưa bao giờ nguôi, nên bà Oanh Lan thấu hiểu hơn ai hết tâm trạng của những gia đình đi tìm mộ liệt sĩ. Ông ngoại bà hy sinh trong kháng chiến chống Pháp. Đến nay, sau nhiều thập kỷ, gia đình vẫn chưa tìm được nơi yên nghỉ của ông. Bà từng trải qua cảm giác tuyệt vọng khi mọi thông tin đều bế tắc, khi những đầu mối ít ỏi dần rơi vào im lặng theo thời gian.

Do đó, mỗi khi tiếp nhận một bộ hồ sơ, bà không nhìn đó như một thủ tục hành chính, mà coi đó như câu chuyện của chính gia đình mình. Bà luôn tâm niệm, nếu mình chưa thể tìm được ông ngoại thì phải cố gắng giúp người khác tìm được người thân của họ. Có lẽ cũng vì thế mà suốt hơn 15 năm qua, người phụ nữ ấy vẫn miệt mài làm công việc lặng thầm này.

Đối với bà Trần Thị Oanh Lan, hành trình hỗ trợ tìm kiếm, xác định danh tính liệt sĩ chưa bao giờ là một công việc có sẵn khuôn mẫu hay có sẵn công thức. Theo bà, mỗi trường hợp hy sinh khác nhau, mỗi bản Trích lục hay Giấy xác nhận thông tin về nơi liệt sĩ hy sinh cũng rất khác nhau, có trường hợp liệt sĩ chỉ có một chút thông tin ít ỏi về đơn vị, về nơi hy sinh… Vì thế, bà phải tự mày mò, học hỏi và rút kinh nghiệm để tổng hợp thông tin, tích lũy “kiến thức” từ các cựu chiến binh và kinh nghiệm của các gia đình khi đi tìm liệt sĩ. "Việc đi tìm mộ liệt sĩ không có sách vở hay giáo trình nào hướng dẫn cả. Tất cả đều phải xuất phát từ cái tâm, sự kiên trì và lòng nhẫn nại", bà bộc bạch.

Theo bà Lan, phía sau dòng chữ "Liệt sĩ chưa xác định được thông tin" trên mỗi phần mộ là biết bao số phận vẫn chưa thể trở về trọn vẹn với gia đình. Do sự khốc liệt của chiến tranh đã khiến nhiều hồ sơ bị thất lạc, đơn vị cũ giải thể, đồng đội hy sinh, địa hình chiến trường thay đổi... khiến việc xác định danh tính trở nên vô cùng gian nan.

Chính vì vậy, việc xác định danh tính, tìm thân nhân cho liệt sĩ không còn là một thủ tục hành chính đơn thuần, mà là sự trả lại tên tuổi, trả lại nguồn cội cho những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Bà Oanh Lan tâm sự, một hồ sơ liệt sĩ thường bắt đầu bằng những dữ liệu hết sức ít ỏi như chỉ có tên, năm sinh, quê quán (thường là địa danh cũ), phiên hiệu đơn vị chiến đấu, hoặc một tờ giấy báo tử đã ngả màu theo thời gian. Song, với những người hỗ trợ tìm kiếm mộ liệt sĩ, những mảnh ghép thông tin tưởng chừng nhỏ bé, mờ nhạt ấy lại chính là chìa khóa mở ra cả một hành trình dài.

Các cán bộ chính sách, hội viên Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam, cùng các cựu chiến binh và tình nguyện viên lại bắt đầu hành trình đối chiếu, xác minh, lần theo từng dấu vết. Có khi chỉ từ tên một xã cũ đã thay đổi địa giới hành chính qua nhiều giai đoạn, họ phải tra cứu nhiều nguồn tư liệu lịch sử, tìm gặp những nhân chứng đã ngoài 80, 90 tuổi để khơi lại ký ức chiến trường. Mỗi lời kể, mỗi chi tiết được chắp nối đều góp thêm hy vọng giúp một liệt sĩ sớm được xác định danh tính và trở về với gia đình sau nhiều thập kỷ chờ đợi.

Chiếc điện thoại trở thành công cụ làm việc bất ly thân và hằng ngày, hằng giờ, cô tiếp nhận không biết bao cuộc điện thoại để tư vấn hỗ trợ thân nhân liệt sĩ. (Ảnh: KIM DUNG)

Nhiều người cho rằng tìm mộ liệt sĩ chỉ cần có hồ sơ lưu trữ của Nhà nước là đủ. Thế nhưng khi bắt tay vào triển khai, thực tế lại cho chúng ta một cuộc thử thách theo đúng nghĩa gian nan, vất vả. Chỉ có hồ sơ thôi là chưa đủ, đó mới chỉ là một điều kiện cần và đôi khi điều kiện cần đó cũng rất mong manh, bởi theo bà Lan, rất nhiều hồ sơ được lập trong điều kiện chiến tranh nên thiếu thông tin hoặc có sai sót. Có những địa danh đã thay đổi; có những phiên hiệu, ký hiệu của đơn vị cũng thường xuyên thay đổi vì tính khắc nghiệt trong chiến tranh phải bảo đảm bí mật quân sự; có những địa điểm hy sinh chỉ được ghi bằng vài chữ ngắn ngủi: "Núi Dài An Giang”, "Viện 43"… Hay chỉ đơn giản là vài ký hiệu như KN, KH, KB...

Có những gia đình đã gõ cửa rất nhiều nơi nhưng vẫn chưa thể tìm ra được “manh mối” nơi hy sinh ban đầu của liệt sĩ, và cũng chưa rõ liệt sĩ đã được quy tập vào nghĩa trang liệt sĩ hay chưa? Không ít lần, bà trực tiếp đến các địa phương như An Giang, Kiên Giang, và các tỉnh giáp biên giới gặp gỡ các đội quy tập ở các nước bạn Lào hay Campuchia để tìm hiểu, để nhờ tra cứu thông tin về địa danh trên nước bạn…; làm việc với các cơ quan chức năng, giúp các gia đình tháo gỡ những vướng mắc trong thủ tục...

Đằng sau mỗi kết quả là biết bao chuyến đi, những cuộc điện thoại kéo dài hằng giờ để đối chiếu từng dòng hồ sơ. Đó là công việc đòi hỏi không chỉ kiến thức mà còn cả sự kiên trì và trách nhiệm.

Chia sẻ về công việc kết nối thông tin, hỗ trợ tìm kiếm liệt sĩ, từ thực tiễn kinh nghiệm của bản thân, bà Lan mong mỏi những gia đình đi tìm mộ liệt sĩ hãy dựa vào những hồ sơ gốc, tài liệu lưu trữ, thực chứng và trong một số trường hợp phải làm xét nghiệm ADN để tìm chính xác hài cốt liệt sĩ, hạn chế tối đa sai sót, tránh tạo ra những tổn thương không đáng có cho các gia đình.

Nhắc về những năm tháng kết nối thông tin, hỗ trợ đi tìm mộ cho các gia đình liệt sĩ, bà Lan lặng đi một lúc, cố kìm nén xúc động, rồi tâm sự, trên hành trình ấy có nhiều câu chuyện đến nay bà vẫn không thể nào quên. Đó là trường hợp của liệt sĩ Nguyễn Văn Miễn, quê ở xã Yên Chính, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định trước đây.

Bà Lan kể: “Lần đầu tiên thông qua Hội Cựu chiến binh huyện Ý Yên cũ trước đây để tìm thân nhân liệt sĩ. Sau khi Hội Cựu chiến binh huyện tìm và nắm bắt chính xác thân nhân của liệt sĩ Miễn, bà Lan cùng các cựu chiến binh về thăm mẹ liệt sĩ và thông báo tin mộ của liệt sĩ. Lúc đó, mẹ liệt sĩ mừng lắm và nghẹn ngào nói với chúng tôi "vì nhà nghèo quá không có điều kiện đi tìm con, nay được các anh, chị đưa con tôi về, tôi chết cũng an lòng; nhà tôi nghèo lắm không có tiền để đi đón con đâu, các anh, chị giúp gia đình tôi’’’.

Bà Lan cho biết, khi ấy, mẹ của liệt sĩ tuổi đã cao, vừa đi viện về sức yếu lại mang trong mình căn bệnh hiểm nghèo. Nguyện ước cuối cùng của cuộc đời mẹ là được đón đứa con trai yêu quý trở về nằm lại trên đất mẹ quê hương. Thế nhưng, hoàn cảnh gia đình quá khó khăn, lực bất tòng tâm. Trước tình cảnh ấy, bà Lan đã kêu gọi các nhà hảo tâm kịp thời hỗ trợ kinh phí để gia đình thực hiện tâm nguyện.

Hài cốt của liệt sĩ Nguyễn Văn Miễn được đón từ Nghĩa trang Liệt sĩ xã Tiên Thọ (huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam trước đây) về quê nhà. Ước nguyện cuối đời của người mẹ liệt sĩ đã thành hiện thực. Nhưng như một sự an bài của số phận, chỉ đúng 3 ngày sau khi đón được hài cốt con trai trở về (ngày 3/6/2015), người mẹ ấy đã lặng lẽ ra đi, mang theo niềm an ủi lớn nhất của cuộc đời sang thế giới bên kia.

Một kỷ niệm sâu sắc khác cũng khiến bà Lan nhớ mãi, đó là hành trình tìm kiếm liệt sĩ Phạm Văn Nhí, quê ở xã Hồng Minh, huyện Phú Xuyên (nay thuộc xã Phượng Dực, thành phố Hà Nội). Năm 2014, nhận được đơn đề nghị giúp đỡ từ con gái liệt sĩ là bà Phạm Thị Thúy - người con gái duy nhất của liệt sĩ, bà Lan bắt tay vào cuộc hành trình mò mẫm thông tin từ những dữ liệu ít ỏi trên giấy báo tử. Qua nhiều kênh xác minh, bà xác định được phần mộ liệt sĩ đã được quy tập về an táng tại nghĩa trang liệt sĩ huyện Trần Văn Thời (tỉnh Cà Mau) trước đây.

Có địa chỉ cụ thể, nhưng do điều kiện kinh tế eo hẹp lại chưa một lần đi xa, bà Thúy đã khẩn thiết nhờ bà Lan cùng đồng hành vào tận đất mũi Cà Mau để thăm viếng và nhận mộ cha lần đầu. Bốn tháng sau chuyến đi ấy, gia đình lại tiếp tục nhờ bà Lan đồng hành vượt hàng nghìn cây số trở lại Cà Mau để làm thủ tục cất bốc, di chuyển hài cốt liệt sĩ về quê hương.

Hơn 15 năm làm công việc này, bà không nhớ nổi mình đã tư vấn cho bao nhiêu gia đình. Chỉ biết rằng, mỗi khi điện thoại reo, mỗi khi có người mang hồ sơ đến, bà lại bắt đầu một hành trình mới. Có hồ sơ chỉ mất vài ngày để tìm ra hướng, có hồ sơ kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Có những trường hợp thành công, cũng có những trường hợp mọi dấu vết dường như đã chìm vào quá khứ nhưng chưa bao giờ bà cho phép mình từ bỏ.

Bởi phía sau mỗi bộ hồ sơ là nỗi mong ngóng, khắc khoải của cả một gia đình, là người mẹ đã già, là người vợ chờ chồng suốt cả cuộc đời, là những người con chưa một lần biết mặt cha, là những người cháu chỉ mong có một ngày được thắp nén hương đúng nơi ông mình yên nghỉ…

Bà Trần Thị Oanh Lan thăm Nghĩa trang Liệt sĩ của tỉnh Lâm Đồng. (Ảnh: NVCC)

Hiện nay, Chiến dịch "500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" đang mở ra thêm hy vọng cho hàng nghìn gia đình thân nhân liệt sĩ trên khắp cả nước.

Theo bà, đây là cơ hội rất lớn để rà soát, đối chiếu và xử lý những hồ sơ còn tồn đọng nhiều năm. Tuy nhiên, bà cũng cho rằng hành trình phía trước sẽ không hề dễ dàng, bởi thời gian đã lùi xa, nhiều nhân chứng không còn, không ít hài cốt đã bị phân hủy nghiêm trọng, khiến việc giám định ADN gặp nhiều khó khăn.

Điều đó đồng nghĩa với việc sẽ có những hồ sơ tìm được kết quả nhưng cũng có những trường hợp phải tiếp tục chờ đợi. Dẫu vậy, điều quan trọng nhất là không được đánh mất niềm tin. Bởi mỗi hồ sơ được làm sáng tỏ, mỗi danh tính liệt sĩ được trả lại đúng với tên, tuổi chính là sự tri ân sâu sắc đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Đề cập tới những khó khăn khi tìm kiếm thông tin về mộ liệt sĩ, bà Lan trăn trở, trước đây, dữ liệu về liệt sĩ và mộ liệt sĩ tại hơn 3.000 nghĩa trang trên cả nước đã được Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội (trước đây) phối hợp cùng Tổng công ty Bưu điện Việt Nam số hóa, công bố trên trang thongtinlietsi.gov.vn. Đây từng là nguồn dữ liệu rất hữu ích, giúp người dân tra cứu thông tin thuận lợi. Tuy nhiên, sau đó hệ thống gặp trục trặc nên việc truy cập để tìm liệt sĩ bị gián đoạn.

Từ thực tế đó, bà Lan nhận thấy việc xây dựng và liên thông cơ sở dữ liệu về liệt sĩ giữa các cơ quan chức năng là hết sức cấp thiết. Khi dữ liệu được đồng bộ, các gia đình liệt sĩ cũng như đồng đội cũ sẽ có thêm cơ sở để tra cứu, khoanh vùng tìm kiếm theo phương pháp thực chứng, mang lại hiệu quả cao hơn rất nhiều.

Bà cũng kỳ vọng Chiến dịch 500 ngày đêm sẽ huy động được sức mạnh tổng hợp của cả cộng đồng trong công tác tri ân, nhất là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ hiện đại để rút ngắn thời gian tìm kiếm, sớm đưa các anh trở về với gia đình và quê hương.

Trong bối cảnh cả nước đẩy mạnh các hoạt động "Đền ơn đáp nghĩa", hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh-Liệt sĩ, bên trong Văn phòng Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam trở nên bận rộn hơn khi bà Lan liên tục đón tiếp thân nhân liệt sĩ, tra cứu thông tin trên máy tính và nghe điện thoại hướng dẫn, tư vấn gửi giấy tờ tư vấn tìm kiếm liệt sĩ. Bà bảo, do mỗi liệt sĩ hy sinh trong những bối cảnh, chiến trường khác nhau, giấy tờ và địa chỉ lưu trữ cũng muôn hình vạn trạng, nên bà phải rà soát, đối chiếu tỉ mỉ từng trường hợp mới có thể đưa ra những chỉ dẫn chính xác nhất.

Ngoài kia, thời gian vẫn lặng lẽ trôi nhưng đối với bà, hành trình đi tìm liệt sĩ chưa bao giờ khép lại. Bởi đâu đó trên khắp dải đất hình chữ S này vẫn còn những người lính chưa xác định được danh tính, vẫn còn những gia đình mòn mỏi chờ một tin tức sau hàng chục năm.

Hơn 15 năm âm thầm cống hiến, người phụ nữ ấy chưa từng xem mình là người làm nên điều lớn lao. Bà chỉ nghĩ đơn giản rằng, nếu mỗi ngày giúp thêm được một gia đình liệt sĩ tiến gần hơn đến người thân, thì đó đã là một ngày có ý nghĩa.

Và có lẽ, chính từ những con người bình dị như bà Trần Thị Oanh Lan, đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" không chỉ được nhắc đến bằng lời nói, mà đang được gìn giữ bằng những việc làm lặng thầm, bền bỉ.

Mỗi bộ hồ sơ được đối chiếu, mỗi danh tính được xác minh, mỗi người lính được gọi đúng tên sau nhiều thập kỷ không chỉ là niềm an ủi đối với một gia đình, mà còn là sự tri ân của cả dân tộc đối với những người đã hiến dâng trọn tuổi thanh xuân cho độc lập, tự do của Tổ quốc.