Đưa công nghiệp vật liệu Việt Nam từ lợi thế tài nguyên tới làm chủ công nghệ

Ngày 24/9, Ban Tuyên giáo Trung ương phối hợp với Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam tổ chức Hội thảo tuyên truyền, phổ biến, quán triệt Kết luận số 83-KL/TW ngày 8/8/2026 của Bộ Chính trị về phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam.

Tại Hội thảo, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương Phan Xuân Thủy nhấn mạnh, phát triển công nghiệp vật liệu không phải vấn đề riêng của một ngành mà liên quan đến mô hình tăng trưởng, cơ cấu công nghiệp và vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương Phan Xuân Thủy phát biểu tại Hội thảo.

Những năm qua, công nghiệp vật liệu trong nước đã từng bước phát triển, cơ bản đáp ứng nhu cầu về nhiều loại vật tư, nguyên liệu, đóng góp vào tăng trưởng, xây dựng hạ tầng, việc làm và xuất khẩu. Tuy nhiên, kết quả vẫn chưa tương xứng với tiềm năng và yêu cầu phát triển.

Kết luận 83-KL/TW xác định công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng và đặt ra yêu cầu chuyển từ khai thác lợi thế tài nguyên sang làm chủ công nghệ vật liệu; từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu; từ tham gia chuỗi cung ứng sang từng bước làm chủ các công đoạn có giá trị gia tăng cao.

Ông Phan Xuân Thủy đề nghị Hội thảo tập trung làm rõ tự chủ chiến lược trong công nghiệp vật liệu; xác định các vật liệu cần chủ động nghiên cứu, sản xuất, dự trữ và kiểm soát chuỗi cung ứng. Cùng với đó, lựa chọn vật liệu ưu tiên trên cơ sở tiềm năng tài nguyên, năng lực công nghệ, nhu cầu thị trường, yêu cầu quốc phòng, an ninh và xu hướng dịch chuyển chuỗi giá trị.

Hội thảo thu hút đông đảo các chuyên gia, nhà khoa học.

Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp, Bộ Công Thương Nguyễn Ngọc Thành cho rằng, điểm cốt lõi của Kết luận 83-KL/TW là chuyển từ cách phát triển tương đối riêng lẻ từng ngành, từng sản phẩm sang hình thành năng lực công nghiệp vật liệu quốc gia.

Năng lực này phải bao gồm đồng bộ các cấu phần từ nguyên liệu, nghiên cứu và phát triển công nghệ, sản xuất, tiêu chuẩn, thử nghiệm, kiểm định đến thị trường, tái chế và bảo đảm chuỗi cung ứng.

Công nghiệp vật liệu cần được phát triển theo ba nhóm gồm vật liệu cơ bản, vật liệu chiến lược và vật liệu tương lai. Trong đó, vật liệu chiến lược cần được lựa chọn có trọng điểm, tập trung vào những vật liệu và công đoạn có ý nghĩa đối với khả năng tự chủ, các ngành công nghiệp chiến lược, công nghệ cao, năng lượng, quốc phòng, an ninh.

Phát biểu tổng kết và bế mạc Hội thảo, GS.VS Châu Văn Minh, Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam đánh giá cao ý kiến của các chuyên gia, nhà khoa học, các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và các hội thành viên. Các ý kiến đã tiếp cận vấn đề từ nhiều góc độ: định hướng chiến lược, quản lý nhà nước, nghiên cứu vật liệu tiên tiến, đào tạo nguồn nhân lực và những vấn đề thực tiễn từ phía chuyên gia, doanh nghiệp.

GS.VS Châu Văn Minh, Chủ tịch Liên hiệp hội Việt Nam phát biểu tổng kết và bế mạc Hội thảo.

Khái quát một số nội dung chính, GS.VS Châu Văn Minh cho biết, thứ nhất, hội thảo đã thống nhất rất cao về nhận thức: công nghiệp vật liệu phải được nhìn nhận là một nền tảng của năng lực công nghiệp, khoa học - công nghệ và tự chủ chiến lược quốc gia.

Kết luận số 83-KL/TW xác định công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng, có yếu tố quyết định năng lực tự chủ chiến lược, năng lực cạnh tranh quốc gia và khả năng làm chủ công nghệ lõi. Điều cốt lõi không còn là khai thác được bao nhiêu tài nguyên hay sản xuất được bao nhiêu nguyên liệu thô, mà là từ nguồn tài nguyên đó chúng ta làm chủ được công nghệ gì, tạo ra vật liệu gì và tham gia được vào khâu nào có giá trị gia tăng cao trong chuỗi giá trị.

Nói cách khác, phải thực hiện ba chuyển đổi lớn: từ lợi thế tài nguyên sang lợi thế công nghệ; từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu; từ tham gia chuỗi cung ứng sang từng bước làm chủ những công đoạn có giá trị cao.

Thứ hai, là phải lựa chọn đúng trọng tâm, tránh đầu tư dàn trải và tổ chức phát triển công nghiệp vật liệu theo cả chuỗi giá trị.

Thứ ba, khoa học, công nghệ phải thực sự đi được từ phòng thí nghiệm đến sản xuất và thị trường. Qua tham luận của GS.TS Trần Đại Lâm, có thể thấy Việt Nam đã hình thành những nhóm nghiên cứu có năng lực khá sâu về vật liệu bán dẫn, đất hiếm, vật liệu năng lượng, hydro, composite, lớp phủ chức năng và nhiều loại vật liệu tiên tiến. Vấn đề lớn hiện nay là làm thế nào liên kết và nâng cấp những năng lực đó thành các chương trình nghiên cứu - công nghệ đủ mạnh, có sản phẩm và địa chỉ ứng dụng rõ ràng.

Thứ tư, phải gắn nghiên cứu với đào tạo nguồn nhân lực và doanh nghiệp ngay từ đầu. Tham luận của GS.TS Nguyễn Đức Hòa cho thấy khoảng cách từ mẫu vật liệu trong phòng thí nghiệm đến sản phẩm công nghiệp còn rất lớn. Những điểm nghẽn không chỉ ở nghiên cứu mà còn ở sản xuất thử, đo kiểm, chứng nhận, tiêu chuẩn hóa, kỹ sư công nghệ và nguồn vốn để nâng mức độ sẵn sàng công nghệ.

Vì vậy, mô hình “Nhà nước kiến tạo - doanh nghiệp trung tâm - viện, trường nền tảng - địa phương là không gian thực thi” cần được chuyển thành cơ chế vận hành thực sự.

Thứ năm, điều quan trọng sau Hội thảo là chuyển nhận thức thành hành động và sản phẩm cụ thể.

GS.VS Châu Văn Minh cho hay, đối với Liên hiệp Hội Việt Nam, Kết luận 83 cũng đặt ra trách nhiệm rất cụ thể. Với mạng lưới các hội ngành toàn quốc, các tổ chức khoa học và công nghệ cùng đội ngũ đông đảo chuyên gia, nhà khoa học, Liên hiệp Hội Việt Nam cần phát huy mạnh hơn vai trò tập hợp trí thức, tư vấn - phản biện, kết nối liên ngành và phổ biến kiến thức.

Sau Hội thảo này, Liên hiệp hội Việt Nam sẽ tiếp tục phối hợp với Ban Tuyên giáo Trung ương và các cơ quan liên quan tuyên truyền, phổ biến tinh thần Kết luận 83 tới các hội thành viên. Đồng thời khuyến khích các hội chuyên ngành chủ động lựa chọn những vấn đề thuộc thế mạnh của mình để tổ chức chuyên gia nghiên cứu, hiến kế, tư vấn và phản biện.

Liên hiệp Hội Việt Nam cũng sẵn sàng làm cầu nối giữa nhà khoa học - viện, trường - doanh nghiệp - cơ quan quản lý, huy động các mạng lưới chuyên gia đa ngành tham gia vào những vấn đề lớn như vật liệu chiến lược, vật liệu mới, đất hiếm, bán dẫn, năng lượng, vật liệu xanh, kinh tế tuần hoàn, tiêu chuẩn - quy chuẩn và phát triển nguồn nhân lực.

“Tôi cho rằng giá trị của Hội thảo hôm nay không chỉ nằm ở việc chúng ta hiểu sâu hơn Kết luận số 83, mà quan trọng hơn là tạo thêm sự kết nối và hình thành những ý tưởng có thể chuyển thành nhiệm vụ, chương trình, chính sách và sản phẩm cụ thể”, ông Minh nhấn mạnh.

GS.VS Châu Văn Minh cho biết, các ý kiến tại Hội thảo sẽ được Ban Tổ chức tổng hợp, nghiên cứu, phục vụ công tác tuyên truyền và quá trình triển khai Kết luận trong thời gian tới.