Đưa di sản lên không gian số, làm sao tránh sai lệch lịch sử?

Sáng 14/10, UBND tỉnh Quảng Trị tổ chức hội thảo khoa học nhằm tham vấn chuyên gia, hoàn thiện cơ sở khoa học và bộ tiêu chí mã hóa di sản, phục vụ Đề án Chuyển đổi số và Phát triển văn hóa, thể thao và du lịch giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2045.

Quảng Trị tổ chức hội thảo khoa học, tham vấn chuyên gia nhằm hoàn thiện cơ sở dữ liệu và tiêu chí số hóa di sản văn hóa.

Hội thảo có chủ đề "Khoa học di sản, nguyên lý Cultural DNA và chuẩn mã hóa di sản", tập trung thảo luận cách chuẩn hóa dữ liệu, bảo đảm tính xác thực của di sản trong môi trường số, qua đó phát huy giá trị văn hóa, lịch sử phục vụ phát triển bền vững.

Phát biểu khai mạc, ông Hoàng Xuân Tân, Phó chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị nhấn mạnh, địa phương có bề dày lịch sử, sở hữu nhiều giá trị đặc sắc về văn hóa, thiên nhiên và con người. Hệ thống di tích lịch sử cách mạng, Di sản thiên nhiên thế giới Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, cùng kho tàng di sản văn hóa phi vật thể và bản sắc của các cộng đồng dân tộc là nguồn tài nguyên quý báu, đồng thời tạo nguồn lực nội sinh cho phát triển.

Ông Hoàng Xuân Tân, Phó chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị, phát biểu khai mạc hội thảo về khoa học di sản và chuẩn mã hóa di sản.

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và chuyển đổi số phát triển mạnh mẽ, công tác bảo tồn di sản cần có cách tiếp cận mới, vừa gìn giữ giá trị truyền thống, vừa khai thác hiệu quả tiềm năng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời bảo đảm tính nguyên gốc và bản sắc văn hóa.

Theo ông Hoàng Xuân Tân, đề án đang được xây dựng gồm 13 dự án thành phần và một nhiệm vụ khoa học, công nghệ độc lập. Với phạm vi rộng và thời gian triển khai dài, đề án cần được nghiên cứu kỹ về cơ sở khoa học, tính pháp lý và khả năng thực hiện.

Chuyển đổi số không chỉ dừng ở việc lưu trữ di sản trên các hệ thống công nghệ mà còn phải giúp những giá trị văn hóa, lịch sử được bảo tồn đúng đắn, lan tỏa rộng rãi và tiếp tục tạo ra giá trị mới cho cộng đồng.

Xây dựng "DNA văn hóa" để nhận diện giá trị di sản

Ông Lê Minh Tuấn, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị cho biết: Chuyển đổi số mở ra nhiều cơ hội bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Tuy nhiên, dữ liệu số phải phản ánh đúng giá trị, bối cảnh lịch sử và ý nghĩa văn hóa, thay vì chỉ tái hiện hình thức bên ngoài.

Trong quá trình nghiên cứu đề án, nguyên lý Cultural DNA được đề xuất nhằm nhận diện, tổ chức và diễn giải các giá trị di sản thông qua mối quan hệ giữa các chiều cạnh giá trị và không gian lịch sử - văn hóa.

Ông Lê Minh Tuấn, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị, phát biểu tại hội thảo về xây dựng bộ tiêu chí mã hóa, chuẩn hóa dữ liệu di sản văn hóa trên môi trường số.

Khung nghiên cứu gồm 5 chiều cạnh giá trị và 7 không gian lịch sử - văn hóa, tạo thành ma trận 35 ô tham chiếu để tổ chức thông tin theo cấu trúc thống nhất. Cách tiếp cận này hướng đến việc xây dựng hệ thống dữ liệu có khả năng liên thông, kiểm chứng và khai thác lâu dài.

Tuy nhiên, một di sản có thể mang nhiều giá trị và gắn với nhiều không gian văn hóa khác nhau. Vì vậy, quy tắc mã hóa cần bảo đảm tính thống nhất nhưng không làm mất đi tính đa chiều của di sản.

Theo ông Tuấn, bộ tiêu chí Cultural DNA chỉ hỗ trợ diễn giải và tổ chức dữ liệu, không thay thế việc kiểm kê, ghi danh, phân loại hay xếp hạng di sản theo quy định pháp luật.

Dùng AI tái hiện di sản phải có căn cứ khoa học

Một trong những vấn đề được lưu ý tại hội thảo là việc ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) để tái dựng không gian, sự kiện và nhân vật lịch sử. Theo đó, các nội dung tái hiện phải dựa trên căn cứ khoa học và được kiểm chứng, tránh để công nghệ làm sai lệch thông tin hoặc khiến người xem hiểu không đúng về di sản.

Ông Hoàng Thanh Hiến, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị, tham gia hội thảo khoa học về xây dựng chuẩn mã hóa, số hóa di sản văn hóa.

Hội thảo đề cập yêu cầu kiểm chứng khoa học khi ứng dụng trí tuệ nhân tạo để tái hiện không gian, sự kiện và nhân vật lịch sử.

Đối với ngôn ngữ và tri thức của cộng đồng dân tộc thiểu số, trong đó có tiếng Chứt, cần nghiên cứu phương pháp ghi chép, phiên âm và kiểm chứng phù hợp nhằm bảo tồn lâu dài những giá trị văn hóa đặc trưng.

Tại hội thảo, các chuyên gia tập trung tham vấn 6 nhóm vấn đề: Hình thức ban hành bộ tiêu chí mã hóa di sản; nguyên tắc gắn ô trong ma trận 35 ô; tiêu chí nghiệm thu bằng ánh xạ dữ liệu theo mô hình CIDOC-CRM; yêu cầu về độ phân giải và sai số hình học của dữ liệu số ba chiều; căn cứ khoa học trong tái hiện không gian, sự kiện, nhân vật lịch sử; và chuẩn ký âm đối với ngôn ngữ dân tộc thiểu số.

Các nội dung này nhằm tạo cơ sở xây dựng hệ thống dữ liệu di sản thống nhất, có khả năng liên thông, kiểm chứng và khai thác lâu dài, phục vụ quản lý, nghiên cứu, giáo dục, quảng bá văn hóa và phát triển du lịch trên môi trường số.

Ban tổ chức đề nghị cơ quan thường trực, đơn vị nghiên cứu và tổ thư ký tổng hợp đầy đủ ý kiến chuyên gia, phân định rõ những nội dung đã thống nhất và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. Các đề xuất có đủ căn cứ khoa học và tính khả thi sẽ được xem xét tiếp thu để hoàn thiện bộ tiêu chí Cultural DNA, quy tắc tổ chức dữ liệu và yêu cầu kỹ thuật của đề án.

Kết quả hội thảo là cơ sở để Quảng Trị tiếp tục hoàn thiện đề án, từng bước xây dựng nền tảng dữ liệu di sản khoa học, thống nhất, góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, lịch sử và thúc đẩy phát triển du lịch bền vững trong thời kỳ chuyển đổi số.