Đưa di sản vào sản phẩm sáng tạo, giữ dấu ấn văn hóa Việt
Từ hoa văn trên áo ngũ thân đến họa tiết trên hiện vật bảo tàng, di sản văn hóa đang trở thành chất liệu cho thời trang, điện ảnh và các sản phẩm lưu niệm.
Khi những sản phẩm ấy đến với công chúng và thị trường, người làm sáng tạo phải giải quyết những câu hỏi cụ thể về nguồn gốc chất liệu, quyền sở hữu trí tuệ và trách nhiệm với cộng đồng đã gìn giữ di sản.

TS. Mã Thanh Cao, Giảng viên Trường Đại học Văn Lang chia sẻ về cách khai thác di sản đưa vào sản phẩm sáng tạo.
Đây là nội dung được các nghệ nhân, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp trao đổi tại tọa đàm “Di sản văn hóa thích ứng các vấn đề mới” do Hội Di sản Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với Bảo tàng Lịch sử Thành phố tổ chức ngày 21/11, nhân kỷ niệm Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam (23/11).
Mang đến tọa đàm những mẫu áo lấy cảm hứng từ hiện vật trưng bày trong bảo tàng, nghệ nhân áo dài Năm Tuyền cho biết, ông tiếp cận các mẫu áo qua hình ảnh rồi chọn lọc, sắp xếp lại họa tiết để trang phục phù hợp với các dịp lễ hội, sự kiện gia đình. Có mẫu giữ nhiều chi tiết của hiện vật, có mẫu chỉ sử dụng họa tiết trên thân áo. Chất liệu vải, cách phối màu và kỹ thuật thêu cũng được điều chỉnh, trong đó thêu máy thay cho thêu tay.
Trao đổi về trường hợp này, Tiến sĩ Mã Thanh Cao (Giảng viên, Trường Đại học Văn Lang) cho rằng kiểu dáng áo ngũ thân là di sản chung, còn dấu ấn riêng của nghệ nhân thể hiện ở cách lựa chọn, phối màu và bố trí hoa văn trên từng thiết kế. Bà dẫn mẫu áo của nghệ nhân Năm Tuyền giữ nguyên họa tiết sóng thủy ba từ mẫu gốc nhưng điều chỉnh màu sắc và sắp xếp lại các họa tiết khác. Theo bà, với phần sáng tạo thể hiện trên mẫu áo cụ thể, nghệ nhân có thể đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Bà Mã Thanh Cao lưu ý việc sao chép lại nguyên mẫu một hiện vật để bán cần được xem xét theo quy định về làm bản sao hiện vật.

Trình diễn mẫu áo dài do nghệ nhân Năm Tuyền sáng tạo từ chất liệu di sản.
Từ kinh nghiệm hướng dẫn sinh viên thiết kế thời trang, Tiến sĩ Mã Thanh Cao cho rằng đưa hoa văn truyền thống vào trang phục hiện đại là một cách giúp công chúng, nhất là người trẻ, tiếp cận di sản. Bà dẫn trường hợp nhà thiết kế Lê Thanh Hòa nghiên cứu hoa văn trên kiến trúc tháp Chăm để ứng dụng vào trang phục sự kiện, sau đó phát triển thành bộ sưu tập “Golden Heritage”. Theo bà, người thiết kế cần tìm hiểu ý nghĩa của từng họa tiết và cân nhắc vị trí sử dụng trên trang phục, nhất là với những biểu tượng mang tính thiêng.
Ông Thanh Hải, Trưởng ban Chuyên môn Liên minh Sáng tạo Nội dung số (DCCA) cho rằng, khi khai thác chất liệu di sản, người làm sáng tạo cần tìm hiểu cộng đồng đã tạo lập, sử dụng và trao truyền di sản qua các thế hệ. Tiếng nói của cộng đồng là một căn cứ để cân nhắc những đặc trưng cần gìn giữ khi phát triển sản phẩm. Từ kinh nghiệm tham gia sản xuất phim “Cô Ba Sài Gòn”, ông chia sẻ quá trình làm phim về áo dài đã gợi mở cho ê-kíp cách nhìn rộng hơn về vai trò của trang phục này trong đời sống tinh thần và sinh hoạt hằng ngày.
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Tiến Huy, Giám đốc điều hành Pencil Group, cho biết đơn vị thường tham vấn văn phòng luật theo từng dự án. Nguồn chất liệu và cách sử dụng khác nhau khiến việc xác định quyền khai thác, đăng ký và bảo hộ cần được xem xét trong từng trường hợp cụ thể.

Bà Nguyễn Khắc Xuân Thi, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh phát biểu tại tọa đàm.
Bà Nguyễn Khắc Xuân Thi, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, từ khi ra mắt bộ nhận diện thương hiệu mới năm 2024, bảo tàng đã phát triển các sản phẩm như túi đeo, sổ tay, bút viết và nón. Trong năm 2027, đơn vị dự kiến tiếp tục phối hợp với doanh nghiệp, đơn vị công nghệ và nhà sáng tạo để phát triển sản phẩm từ hoa văn, đề tài trang trí trên hiện vật và các chi tiết kiến trúc của bảo tàng. Bảo tàng cung cấp tư liệu gốc, các đối tác tham gia thiết kế và phát triển sản phẩm.
Từ việc đưa họa tiết cổ lên áo dài đến phát triển quà lưu niệm, các ý kiến tại tọa đàm cũng đặt ra câu hỏi nguồn thu từ khai thác di sản có thể đóng góp trở lại như thế nào cho công tác bảo tồn. Đây là vấn đề cần được xem xét khi di sản ngày càng được sử dụng trong các sản phẩm của ngành công nghiệp văn hóa.
