Đưa lịch sử đến gần học sinh qua sân khấu cải lương

Từ biết đến trải nghiệm lịch sử

Ngày 4/9, tại Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang, đông đảo học sinh, sinh viên TP Hồ Chí Minh tham dự chương trình “Nghệ thuật cải lương - Ký ức lịch sử và Mã văn hóa dân tộc”. Không chỉ xem các trích đoạn sân khấu, các em còn được giao lưu với nghệ sĩ, tìm hiểu phục trang, đạo cụ, bài bản và những yếu tố tạo nên nghệ thuật cải lương.

Các em học sinh, sinh viên tìm hiểu về nghệ thuật cải lương qua các bài báo cũ được trưng bày.

Với Anh Khoa, học sinh lớp 12 Trường THPT Nguyễn Thị Diệu, đây là lần thứ ba em đến xem cải lương. Biết thông tin về chương trình qua Đoàn trường, Khoa rủ thêm ba người bạn có cùng sở thích tham dự. Theo Khoa, những dịp được trực tiếp xem biểu diễn và tìm hiểu về sân khấu truyền thống giúp học sinh cảm nhận rõ hơn vẻ đẹp của cải lương, thay vì chỉ biết đến loại hình nghệ thuật này qua sách, báo hoặc các đoạn phim ngắn.

Từ góc nhìn giáo dục, Tiến sĩ Mai Mỹ Duyên, Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh, cho rằng giá trị của cải lương trong giáo dục lịch sử nằm ở khả năng đưa người xem từ “biết” đến “trải nghiệm”. Qua sân khấu, lịch sử không chỉ được tiếp nhận bằng sự kiện, nhân vật hay mốc thời gian mà còn qua âm nhạc, lời ca, diễn xuất, hình ảnh và cảm xúc. Sự rung động trước số phận nhân vật có thể khơi dậy nhu cầu tìm hiểu sâu hơn, đồng thời thôi thúc người trẻ đối chiếu với những nguồn tư liệu đáng tin cậy để nhận thức đầy đủ về lịch sử.

Tiến sĩ - Đạo diễn Lê Nguyên Đạt, Bí thư Đảng ủy Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP Hồ Chí Minh, nhấn mạnh cải lương không thay thế sách giáo khoa hay sử liệu. Loại hình nghệ thuật này bổ sung một phương thức tiếp cận lịch sử thông qua cảm xúc và sự đồng cảm với nhân vật, hoàn cảnh. Đây cũng là lợi thế của cải lương với tư cách một loại hình sân khấu tổng hợp, có sự tham gia của văn học, âm nhạc, diễn xuất, mỹ thuật, âm thanh, ánh sáng và nhiều yếu tố khác.

Theo nhà giáo dục Vũ Thị Thanh Huyền, sách giáo khoa tạo nên “khung tri thức”, còn nghệ thuật có khả năng khơi dậy sự thấu cảm lịch sử. Khi hai phương thức được kết hợp, học sinh không chỉ ghi nhớ sự kiện mà còn có điều kiện suy nghĩ về nhân vật, hoàn cảnh và những lựa chọn của con người trong từng giai đoạn.

Nhiều thông tin về lịch sử, giá trị của nghệ thuật cải lương được các nghệ sĩ, chuyên gia, nhà nghiên cứu chia sẻ tại chương trình.

Cách tiếp cận này được thể hiện tại chương trình do Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật TP Hồ Chí Minh - Ban Tuyên giáo Thành ủy TP Hồ Chí Minh phối hợp với Đài Phát thanh và Truyền hình Thành phố - Hãng phim TFS tổ chức. Tại đây, học sinh, sinh viên được xem trích đoạn, giao lưu với nghệ sĩ, tìm hiểu phục trang, đạo cụ và những thành tố tạo nên ngôn ngữ sân khấu. Việc tiếp cận bằng nhiều giác quan giúp các em hiểu rõ hơn câu chuyện lịch sử cũng như những giá trị văn hóa được chuyển tải trong mỗi vở diễn.

Để di sản hiện diện trong đời sống người trẻ

Một trong những vấn đề đặt ra là làm thế nào để cải lương trở nên dễ tiếp nhận trong môi trường giải trí ngày càng đa dạng. Giáo viên âm nhạc Nguyễn Trung Tín, Trường THCS Nguyễn Văn Linh, cho rằng học sinh hiện nay quen với Pop, EDM, Hip-hop và những sản phẩm có tiết tấu nhanh. Nếu chỉ giới thiệu cải lương như một giá trị cần bảo tồn, khoảng cách giữa loại hình nghệ thuật này với người trẻ vẫn khó được thu hẹp.

Theo ông Nguyễn Trung Tín, khi được đặt trong một câu chuyện cụ thể, nhất là những câu chuyện lịch sử, âm nhạc và hình thức biểu diễn truyền thống có thể trở nên gần gũi hơn. Học sinh cũng cần được hướng dẫn cách nghe, xem và nhận diện những đặc trưng cơ bản của cải lương, thay vì chỉ tham dự một buổi biểu diễn đơn lẻ.

Tiết mục biểu diễn kết hợp giữa truyền thống và hiện đại.

Thạc sĩ - Đạo diễn Huỳnh Thanh Nguyên, Trường Đại học Gia Định, nhận định cải lương có khả năng làm cho những câu chuyện lịch sử trở nên sinh động, góp phần giúp các thế hệ ghi nhớ quá khứ qua nghệ thuật. Với học sinh, sinh viên, cần tạo thêm cơ hội để các em tiếp cận cải lương bằng hoạt động thực tế, thay vì chỉ tìm hiểu qua những bài giảng lý thuyết.

Bên cạnh việc đưa học sinh đến sân khấu, các đơn vị có thể tổ chức hoạt động tìm hiểu tuồng tích, hướng dẫn nhận diện đặc trưng nghệ thuật hoặc tạo điều kiện để các em giao lưu, tập hát và thử hóa thân vào nhân vật. Nội dung lịch sử cũng cần được lựa chọn và chuyển tải phù hợp với người trẻ, nhất là khi trí tuệ nhân tạo và truyền thông số đang làm thay đổi mạnh mẽ cách tiếp nhận thông tin, giải trí.

Theo Tiến sĩ Võ Thị Yến, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, để người trẻ tiếp nhận cải lương, trước hết cần giúp họ hiểu những khái niệm và thành tố cơ bản của loại hình này. “Kịch bản” là văn bản được viết ra, còn “vở diễn” là một chỉnh thể nghệ thuật hình thành từ kịch bản, đạo diễn, âm nhạc, diễn xuất, mỹ thuật, ánh sáng, âm thanh và các yếu tố sân khấu khác.

Việc giải thích những “mã” nghệ thuật sẽ giúp người trẻ không chỉ xem mà còn hiểu một câu hát, bộ trang phục, cách hóa trang hay động tác sân khấu góp phần tạo nên ý nghĩa tác phẩm như thế nào. Khi hiểu được ngôn ngữ biểu đạt, người xem có thể chủ động khám phá nội dung lịch sử và văn hóa ẩn sau mỗi lớp diễn.

Ở góc độ sáng tạo, Thạc sĩ - Soạn giả Phạm Văn Đằng nhấn mạnh yêu cầu tôn trọng sự thật lịch sử. Những dữ kiện cốt lõi về nhân vật, sự kiện và thời gian cần được bảo đảm; trong khi sân khấu vẫn có thể sáng tạo ở lời thoại, diễn biến tâm lý, tình huống và những chi tiết nghệ thuật nhằm làm nổi bật hình tượng nhân vật. Sáng tạo cần giúp lịch sử dễ tiếp cận hơn nhưng không được làm sai lệch bản chất sự kiện và các giá trị cốt lõi.

Không gian trưng bày truyền thống tại Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang, TP Hồ Chí Minh.

Đưa cải lương vào giáo dục lịch sử vì thế không chỉ là tổ chức cho học sinh xem một buổi biểu diễn. Điều quan trọng hơn là tạo cơ hội để các em tìm hiểu, tham gia và đối thoại với di sản. Khi lịch sử được kể bằng âm nhạc, lời ca, diễn xuất và ngôn ngữ sân khấu, cải lương có thể trở thành phương thức bổ trợ hữu ích, giúp học sinh hiểu thêm về quá khứ và chủ động gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống.