Đưa lịch sử đến gần người trẻ từ trải nghiệm sống động

Học sinh Trường THCS Ngô Sĩ Liên (Hà Nội) sân khấu hóa những câu chuyện lịch sử, hóa thân thành các nhân vật.

Tại Trường THCS Ngô Sĩ Liên (Hà Nội), những câu chuyện về các nữ tù chính trị trong hai cuộc kháng chiến không chỉ được giới thiệu qua hình ảnh, tư liệu mà còn được học sinh tái hiện trên sân khấu. Từ triển lãm “Sen trong đá” đến những vai diễn do chính các em thể hiện, lịch sử được đưa ra khỏi trang sách để trở thành một trải nghiệm trực tiếp, gần gũi hơn với người trẻ.

Chạm vào lịch sử, tự mình kể lại

Mới đây, sự kiện “Sen trong đá: Tâm sáng, lòng son” diễn ra tại Trường THCS Ngô Sĩ Liên, do Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam phối hợp Hội Di sản Văn hóa Việt Nam tổ chức, đưa triển lãm “Sen trong đá” đến một không gian khác với bảo tàng.

Chương trình nằm trong khuôn khổ các hoạt động hướng tới kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô và 96 năm Ngày thành lập Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, đồng thời hưởng ứng Tuần lễ hưởng ứng học tập suốt đời năm 2026.

Điều đặc biệt nằm ở cách triển lãm được đưa đến với học sinh. “Sen trong đá” giới thiệu chân dung, câu chuyện của 25 nữ tù chính trị trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, qua ba chủ đề “Sắc sen trong đá”, “Tỏa mãi hương sen” và “Hành trình lan tỏa”.

Những tên tuổi như Nguyễn Thị Minh Khai, Nguyễn Thị Định, Hoàng Ngân, Võ Thị Sáu, Nguyễn Thị Bình, Trương Mỹ Hoa... xuất hiện không chỉ như những nhân vật trong sách giáo khoa, mà qua những câu chuyện về tuổi trẻ, lựa chọn và những năm tháng họ đã trải qua.

Mỗi bức ảnh trở thành một điểm dẫn vào lịch sử. Đằng sau mỗi cái tên là một số phận, một hoàn cảnh và một quyết định gắn với thời đại. Khi những câu chuyện ấy được đặt trong không gian trường học, khoảng cách giữa hiện vật, tư liệu lịch sử và người xem được rút ngắn.

Theo bà Nguyễn Thị Tuyết - Giám đốc Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, việc đưa triển lãm “Sen trong đá” đến Trường THCS Ngô Sĩ Liên là cách tiếp nối câu chuyện lịch sử trong một không gian mới, tạo nên hoạt động học tập giàu trải nghiệm và cảm xúc.

Nhưng điều đặc biệt của chương trình không chỉ nằm ở những bức ảnh. Học sinh chính là những người tiếp tục kể lại câu chuyện lịch sử trên sân khấu.

Trong tiểu phẩm “Thanh xuân đi qua bão lửa”, học sinh tham gia tái hiện câu chuyện về nữ anh hùng Hoàng Ngân, người dành tuổi thanh xuân cho lý tưởng và sự nghiệp cách mạng. Từ một nhân vật được biết đến qua tư liệu, Hoàng Ngân trở thành nhân vật sân khấu được học sinh tìm hiểu, hóa thân và kể lại bằng ngôn ngữ của chính mình.

Học sinh tìm hiểu lịch sử tại triển lãm “Sen trong đá”.

Nguyễn Ngọc Lam Giang, học sinh đảm nhận vai Hoàng Ngân cho biết, em đã tìm hiểu kỹ hoàn cảnh và con đường hoạt động của nhân vật. Giang ấn tượng với việc Hoàng Ngân từ bỏ cuộc sống đủ đầy để đi theo cách mạng, qua đó muốn thể hiện lòng yêu nước và ý chí kiên cường của nữ anh hùng.

Ở đây, sự thay đổi không chỉ nằm ở hình thức truyền đạt. Khi một học sinh phải tìm hiểu nhân vật để tái hiện, kiến thức lịch sử không còn dừng ở việc nhớ tên hay một mốc thời gian. Các em phải đặt mình vào hoàn cảnh của nhân vật, hiểu lựa chọn của họ và tìm cách diễn đạt lại câu chuyện ấy.

Lịch sử không chỉ để nhớ

Đó cũng là điểm được đánh giá cao của “Sen trong đá”. Triển lãm không dừng lại ở việc để học sinh đứng trước những bức ảnh, mà tạo ra cơ hội để người trẻ tiếp tục kể lại điều mình nhìn thấy và tìm hiểu.

Hình thức này đang xuất hiện ở nhiều hoạt động văn hóa, giáo dục tại các vùng miền. Mỗi nơi có một cách triển khai khác nhau, nhưng đều hướng tới việc giúp người trẻ tiếp nhận lịch sử theo hướng chủ động, đa chiều.

Tại Ninh Bình, học sinh được tiếp cận lịch sử tại bảo tàng thông qua các hoạt động trải nghiệm, trò chơi, nhiệm vụ khám phá và cả hình thức “xuyên không” bằng công nghệ AI. Những công cụ vốn gần với đời sống số của thế hệ trẻ được sử dụng để tạo thêm tương tác với hiện vật, câu chuyện và không gian lịch sử.

Nếu “Sen trong đá” tạo sự nhập vai bằng sân khấu thì cách làm tại Ninh Bình tạo sự nhập vai bằng công nghệ và trò chơi. Trong cả hai trường hợp, học sinh được đặt vào một quá trình khám phá thay vì chỉ tiếp nhận thông tin có sẵn.

Tại Thái Nguyên, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia phối hợp các đơn vị tổ chức Câu lạc bộ “Em yêu Lịch sử” tại trường học. Trong các chương trình diễn ra vào tháng 9, khoảng 1.000 học sinh tham gia các hoạt động kết hợp lịch sử, văn hóa, di sản, đọc sách và trải nghiệm. Cách làm này không chỉ đưa học sinh đến bảo tàng, mà các thiết chế văn hóa cũng chủ động đưa hoạt động giáo dục lịch sử đến trường học.

Ở Hà Nội, cuộc thi tìm hiểu Văn Miếu - Quốc Tử Giám cũng tạo thêm một cách để học sinh tiếp cận di sản. Thay vì chỉ tham quan, các em tìm hiểu về lịch sử hình thành di tích, 82 bia Tiến sĩ, truyền thống khoa bảng và những nhân vật gắn với lịch sử giáo dục Việt Nam, sau đó thể hiện hiểu biết qua các vòng thi.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia tổ chức chương trình Câu lạc bộ “Em yêu Lịch sử” tại Thái Nguyên.

Những cách làm ấy cho thấy việc giáo dục lịch sử đang được mở rộng khỏi khuôn khổ của một tiết học. Bảo tàng, di tích, triển lãm, sân khấu, trò chơi hay công nghệ đều có thể trở thành những “cánh cửa” khác nhau để người trẻ bước vào quá khứ.

Tuy nhiên, giá trị của những trải nghiệm này không phải làm cho lịch sử trở nên “giải trí” hơn. Điều quan trọng là sau trải nghiệm, học sinh có thêm động lực để đặt câu hỏi, tìm hiểu sâu hơn về nhân vật, sự kiện và những giá trị cốt lõi.

Với “Sen trong đá”, điều còn lại sau buổi triển lãm không chỉ là những bức ảnh hay một tiết mục sân khấu. Đó còn là khoảnh khắc một học sinh đứng trên sân khấu để tái hiện về người phụ nữ đã sống cách mình nhiều thế hệ; là cách một câu chuyện lịch sử được chuyển từ tư liệu thành cảm nhận cá nhân.