Đưa trợ giúp pháp lý đến gần hơn với đồng bào dân tộc thiểu số

Trợ giúp pháp lý có ý nghĩa thiết thực trong việc tháo gỡ những vướng mắc pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp đối với đồng bào dân tộc thiểu số. Ảnh: HẰNG LÊ

Mở rộng chính sách, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp

Trợ giúp pháp lý là chính sách mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân và bình đẳng trước pháp luật. Đối với đồng bào dân tộc thiểu số, nhất là những người sinh sống tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn và người thuộc nhóm dân tộc thiểu số rất ít người, chính sách này càng có ý nghĩa thiết thực trong việc tháo gỡ những vướng mắc pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.

Những năm qua, công tác trợ giúp pháp lý ngày càng được quan tâm, triển khai gắn với các chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) và chính sách an sinh xã hội. CTMTQG giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021-2025 chú trọng truyền thông về trợ giúp pháp lý thông qua biên soạn, in ấn, phát hành tài liệu và khảo sát nhu cầu thực tế. CTMTQG xây dựng nông thôn mới cùng giai đoạn tập trung nâng cao kiến thức cho người có uy tín trong cộng đồng, cán bộ cơ sở và các tổ chức đoàn thể để hỗ trợ người dân nhận biết, thực hiện quyền được trợ giúp pháp lý.

Trong khi đó, CTMTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi hướng tới tăng cường khả năng tiếp cận dịch vụ này thông qua các hoạt động tập huấn cho già làng, trưởng bản, người có uy tín và đội ngũ thực hiện trợ giúp pháp lý.

Cùng với việc tổ chức thực hiện, chính sách pháp luật về trợ giúp pháp lý tiếp tục được hoàn thiện. Luật Trợ giúp pháp lý năm 2006 và Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 đều xác định người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn thuộc diện được trợ giúp pháp lý. Đặc biệt, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý được Quốc hội khóa XVI thông qua đầu năm 2026 tiếp tục mở rộng diện thụ hưởng, bổ sung người thuộc nhóm dân tộc thiểu số rất ít người thuộc diện trợ giúp pháp lý.

Việc mở rộng đối tượng thụ hưởng cho thấy nỗ lực hoàn thiện chính sách theo hướng quan tâm hơn đến những nhóm có nguy cơ gặp bất lợi khi tiếp cận pháp luật.

Khẳng định hiệu quả từ thực tiễn

Thực tế triển khai cho thấy, trợ giúp pháp lý không chỉ dừng ở việc phổ biến quy định pháp luật mà còn trực tiếp tham gia bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân trong những vụ việc cụ thể. Theo thông tin từ Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý (Bộ Tư pháp), nhiều vụ việc trợ giúp pháp lý trong tố tụng đã đạt kết quả tích cực. Trong các vụ án hình sự, có trường hợp người được trợ giúp pháp lý được tuyên mức án nhẹ hơn, thay đổi tội danh hoặc khung hình phạt thấp hơn so với đề nghị trong cáo trạng, thậm chí có vụ việc được tuyên vô tội.

Đối với tranh chấp dân sự, nhất là tranh chấp đất đai và tài sản thừa kế, hoạt động trợ giúp pháp lý đã góp phần tìm ra phương án giải quyết thỏa đáng, giúp người dân bảo vệ tài sản hợp pháp, giữ đất canh tác và ổn định sinh kế.

Đáng chú ý, số vụ việc tham gia tố tụng cho người dân tộc thiểu số có xu hướng tăng qua các năm. Qua theo dõi, kiểm tra và báo cáo của các địa phương, phần lớn vụ việc trợ giúp pháp lý được đánh giá đạt chất lượng khá, tốt; nhiều vụ việc được xác định là thành công. Các địa phương cũng quan tâm phân công kịp thời trợ giúp viên pháp lý, luật sư có chuyên môn và kinh nghiệm thực tiễn để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người thuộc diện thụ hưởng.

Nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp cho người dân tộc thiểu số thuộc diện được trợ giúp pháp lý, công tác truyền thông về luật và các văn bản hướng dẫn thi hành đã được Bộ Tư pháp và các địa phương đẩy mạnh bằng nhiều hình thức, phù hợp với điều kiện thực tế của trung ương và địa phương.

Thông qua trợ giúp pháp lý đã tìm ra phương án giải quyết thỏa đáng, giúp người dân bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Ảnh: HẰNG LÊ

Bộ Tư pháp đã tổ chức nhiều Hội nghị tập huấn về Luật và các văn bản hướng dẫn thi hành; nhiều phóng sự, bài viết trên các phương tiện thông tin đại chúng, góp phần nâng cao nhận thức của xã hội, của các Bộ, ngành và các địa phương về lĩnh vực TGPL, bảo đảm cho người dân, trong đó có người DTTS được tiếp cận, thụ hưởng dịch vụ TGPL miễn phí của nhà nước.

Những kết quả này cho thấy trợ giúp pháp lý đã trở thành một kênh hỗ trợ thiết thực, tạo điểm tựa cho người dân khi đối diện với những vấn đề pháp lý phức tạp.

Gỡ rào cản để chính sách đến đúng người, đúng lúc

Dù công tác trợ giúp pháp lý đã đạt nhiều kết quả, thực tiễn cho thấy, khả năng tiếp cận dịch vụ của đồng bào dân tộc thiểu số vẫn chịu tác động bởi những khó khăn đặc thù. Nhiều người sinh sống ở vùng sâu, vùng xa, địa bàn đi lại khó khăn; tâm lý e ngại khi làm việc với cơ quan nhà nước, hạn chế về ngôn ngữ và khả năng diễn đạt khiến việc trình bày yêu cầu hỗ trợ không dễ dàng.

Bên cạnh đó, một bộ phận người dân chưa hiểu đầy đủ về quyền được trợ giúp pháp lý hoặc còn ngần ngại khi tiếp xúc với tổ chức, người thực hiện trợ giúp pháp lý. Có những vụ việc phát sinh nhưng thông tin chưa được chia sẻ kịp thời, đầy đủ, ảnh hưởng đến khả năng phát hiện nhu cầu và triển khai hỗ trợ phù hợp.

Trong khi đó, dù hoạt động truyền thông đã được tăng cường và đổi mới, sự khác biệt về trình độ, ngôn ngữ và cách tiếp nhận thông tin vẫn là những yếu tố khiến chính sách chưa đến được với một bộ phận người dân như mong muốn.

Những hạn chế này cho thấy khoảng cách giữa quy định pháp luật và khả năng thụ hưởng trên thực tế không chỉ nằm ở việc thiếu thông tin. Đó còn là khoảng cách về điều kiện tiếp cận, khả năng nhận diện vấn đề pháp lý và mức độ chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ.

Vì vậy, truyền thông về trợ giúp pháp lý cần vượt ra ngoài việc giới thiệu văn bản, tập trung giải thích bằng cách thức dễ hiểu, gần gũi, giúp người dân nhận biết tình huống nào mình có thể được hỗ trợ, cần liên hệ ở đâu và phải làm gì để bảo vệ quyền lợi của mình.

Để nhiều người dân có thể thụ hưởng quyền lợi này hơn nữa, yêu cầu đặt ra là phải chủ động tìm đến người cần trợ giúp, thay vì chỉ chờ người dân tự tìm đến các tổ chức cung cấp dịch vụ.

Theo đó, cần tiếp tục đa dạng hóa phương thức và đổi mới nội dung truyền thông, chú trọng việc tổ chức truyền thông trực tiếp tại cơ sở. Già làng, trưởng bản, người có uy tín, cán bộ tư pháp - hộ tịch và các lực lượng gần dân có thể trở thành cầu nối quan trọng, giúp thông tin về quyền được trợ giúp pháp lý đến với người dân bằng cách diễn đạt dễ hiểu, phù hợp với điều kiện thực tế.

Bên cạnh công tác truyền thông, nâng cao chất lượng đội ngũ thực hiện trợ giúp pháp lý cũng là yêu cầu quan trọng. Đội ngũ trợ giúp viên pháp lý, luật sư và người làm công tác truyền thông cần được bồi dưỡng thường xuyên về chuyên môn, nghiệp vụ, kỹ năng tiếp cận và hỗ trợ người thuộc nhóm đối tượng đặc thù. Công tác phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức liên quan cũng cần được tăng cường nhằm phát hiện sớm nhu cầu, chia sẻ thông tin kịp thời và bảo đảm người dân được hỗ trợ đúng quy định, nhất là trong các vụ việc tham gia tố tụng.

Về lâu dài, việc hoàn thiện chính sách, pháp luật cần đi đôi với bảo đảm nguồn nhân lực, kinh phí và cơ sở vật chất phù hợp với nhu cầu thực tế. Đối với địa bàn rộng, giao thông khó khăn và có sự khác biệt về ngôn ngữ, phương thức tổ chức trợ giúp pháp lý cần linh hoạt, tăng cường hoạt động tại cơ sở, đồng thời chủ động nắm bắt thông tin và nhu cầu của người dân.

Trợ giúp pháp lý chỉ thực sự phát huy ý nghĩa khi người thuộc diện thụ hưởng có thể tiếp cận dịch vụ kịp thời, được hỗ trợ có chất lượng và bảo vệ hiệu quả quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Đưa trợ giúp pháp lý đến gần hơn với đồng bào dân tộc thiểu số vì thế không chỉ là nhiệm vụ truyền thông hay cung cấp dịch vụ pháp lý, mà còn là yêu cầu bảo đảm công bằng trong tiếp cận công lý, để chính sách nhân văn của Nhà nước hiện diện rõ nét hơn trong đời sống của người dân.