Đừng để 'bẫy' xu hướng dẫn dắt hoạt động hướng nghiệp

Sự áp đảo của nhóm ngành kinh doanh và quản lý

Theo công bố của Bộ Giáo dục và Đào tạo tại tuyển sinh đại học toàn quốc năm 2026 tổ chức mới đây, bức tranh lựa chọn ngành học năm 2025 ghi nhận sự áp đảo của nhóm ngành kinh doanh và quản lý. Cụ thể, trong hơn 681.000 thí sinh nhập học đại học, có hơn 146.000 em lựa chọn nhóm ngành kinh doanh - quản lý, chiếm 21%.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 sẽ diễn ra trong hai ngày 11-6 và 12-6. Ảnh: Khánh Nguyễn

Ở chiều ngược lại, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng công bố 12 nhóm ngành có số quy mô tuyển sinh dưới 10.000 sinh viên/nhóm ngành. Trong đó, dịch vụ xã hội là nhóm thấp nhất, chỉ có hơn 3.100 thí sinh nhập học vào năm 2025, tiếp đó là thú y (hơn 3.500 thí sinh), dịch vụ vận tải (hơn 4.000 thí sinh), toán và thống kê (hơn 4.100 thí sinh). Nhóm ngành nghệ thuật, an ninh quốc phòng, khoa học sự sống, khoa học tự nhiên và đào tạo giáo viên cũng nằm trong nhóm có quy mô tuyển sinh thấp.

Theo đánh giá, sự tập trung quá lớn vào các ngành “hot” theo cảm tính, trong khi lơ là các ngành kỹ thuật chiến lược, đang tạo ra nguy cơ mất cân đối cung - cầu nghiêm trọng. Điều này cho thấy nếu thiếu thông tin dự báo dài hạn, học sinh rất dễ rơi vào bẫy “thừa thầy thiếu thợ” ở những lĩnh vực nền kinh tế thực sự cần.

Trong khi đó, theo số liệu mới nhất của Cục Thống kê, tỷ lệ thất nghiệp trong nhóm thanh niên 18-24 tuổi tại Việt Nam năm 2025 là 8,64%, tăng 0,72 điểm phần trăm so với năm trước. Riêng tại khu vực thành thị, nơi tập trung phần lớn sinh viên tốt nghiệp các trường đại học, cao đẳng, con số này lên tới 11,23%.

Những số liệu trên cho thấy, việc gắn hướng nghiệp với nhu cầu thực tế của thị trường lao động là yếu tố then chốt để thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và sử dụng lao động.

Cần giúp học sinh hiểu rõ năng lực bản thân

Thầy Nguyễn Thành Long, Hiệu trưởng Trường THPT Bất Bạt, Hà Nội cho rằng, công tác hướng nghiệp cần giúp học sinh hiểu rõ năng lực bản thân, từ đó giảm tình trạng lựa chọn ngành học theo xu hướng hoặc phong trào.

Để tỷ lệ phân luồng sau THPT hợp lý hơn, đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường lao động, các nhà trường cần tăng cường tư vấn hướng nghiệp theo hướng cá thể hóa, đẩy mạnh trải nghiệm thực tế, đồng thời phối hợp chặt chẽ hơn với phụ huynh và các đơn vị sử dụng lao động, nhằm giúp học sinh có lựa chọn phù hợp hơn với năng lực bản thân và yêu cầu của xã hội.

Học sinh Trường THPT Bất Bạt tham gia chương trình hướng nghiệp. Ảnh: Nguyệt Anh

“Chúng tôi tổ chức các chuyên đề hướng nghiệp theo từng nhóm ngành, lồng ghép thông tin về nhu cầu nhân lực, cơ hội việc làm cũng như các kỹ năng cần thiết, giúp học sinh có cái nhìn rõ ràng hơn về ngành nghề và lựa chọn đúng đắn cho tương lai”, thầy Nguyễn Thành Long nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, bà Trần Thị Thanh Nga, chuyên gia tham vấn và giáo dục hướng nghiệp cho rằng, đối với học sinh THPT, việc định hướng nghề nghiệp cần mở rộng lựa chọn theo nhóm ngành nghề phù hợp với sở thích, năng lực, cá tính, giá trị nghề nghiệp, điều kiện gia đình, nhu cầu xã hội.

“Công tác hướng nghiệp cần giúp cho học sinh phát triển tư duy xây dựng nền tảng nghề nghiệp. Nền tảng này bao gồm ba yếu tố chính: Kiến thức nền chuyên môn trong lĩnh vực nghề nghiệp, kỹ năng chuyển đổi và trải nghiệm thực tế. Với nền tảng này, người học có thể linh hoạt “xoay trục” nghề nghiệp khi cần thiết. Một sinh viên công nghệ thông tin không chỉ làm lập trình, hay sinh viên ngành tâm lý có thể phát triển ở nhiều vai trò như tư vấn, chăm sóc khách hàng”, bà Trần Thị Thanh Nga nhấn mạnh.

Cách tiếp cận này trong công tác hướng nghiệp giúp học sinh hiểu mình, nhận ra điểm mạnh, điểm cần rèn và khả năng thích ứng của bản thân, chứ không phải sớm xếp các em vào một “ngăn nghề nghiệp” cố định. Đây cũng là giải pháp giúp học sinh tăng khả năng thích ứng trước những biến động của thị trường lao động.

Gỡ bỏ "bẫy" xu hướng trong hướng nghiệp không chỉ là trách nhiệm của ngành giáo dục mà cần sự thấu hiểu từ phía gia đình. Khi "la bàn" hướng nghiệp được đặt trên nền tảng năng lực cá nhân và dự báo thị trường thay vì cảm tính đám đông, cánh cửa tương lai nghề nghiệp của các em sẽ thiết thực, bền vững hơn.