Đừng để ESG nằm trên giấy: Biến áp lực tuân thủ thành đòn bẩy năng suất

Thu thập dữ liệu ESG mới chỉ là bước khởi đầu. Năng lực phân tích và khai thác sâu các chỉ số này mới là chìa khóa giúp doanh nghiệp chuyển đổi xanh hiệu quả

Bức tranh phân mảnh và "bẫy" dữ liệu

Nhiều năm qua, báo cáo phát triển bền vững thường được ví như một "bài tập về nhà" mang tính đối phó của các doanh nghiệp đại chúng. Tuy nhiên, luật chơi toàn cầu đang thay đổi. Môi trường, xã hội và quản trị (ESG) giờ đây không chỉ là bộ tiêu chí đánh giá mức độ phát triển bền vững, mà đã trở thành "hệ điều hành" giúp doanh nghiệp nhận diện rủi ro, giảm lãng phí và nâng cao sức cạnh tranh cốt lõi.

Tại Việt Nam, việc công bố thông tin ESG đã được luật hóa thông qua Thông tư 96/2020 của Bộ Tài chính, áp dụng với công ty đại chúng và niêm yết. Dù vậy, bức tranh thực hành trên thị trường chứng khoán vẫn chưa đồng đều.

Một khảo sát gần đây đối với 34 doanh nghiệp sản xuất niêm yết lớn trên HoSE và HNX cho thấy, 62% đã xây dựng báo cáo phát triển bền vững hoặc ESG. Tuy nhiên, mới có 12% phát hành báo cáo độc lập, phần còn lại chủ yếu lồng ghép vào báo cáo thường niên. Đáng chú ý, các chuẩn mực báo cáo đang khá phân mảnh. Tiêu chuẩn GRI được 32% doanh nghiệp tham chiếu, nhưng chưa có bất kỳ đơn vị nào áp dụng chuẩn TCFD về công bố thông tin khí hậu. Điều này phơi bày một thực tế: Doanh nghiệp đã bắt đầu làm ESG, nhưng chưa có cách tiếp cận thống nhất về chuẩn dữ liệu.

Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở việc thiếu số liệu, mà ở năng lực khai thác. Theo Báo cáo Khảo sát tiến trình thực hành ESG năm 2025 của PwC Việt Nam, dù 82% doanh nghiệp đã có dữ liệu hoặc chỉ số đo lường ESG, nhưng vỏn vẹn 10% sở hữu công cụ phân tích chuyên sâu.

Có dữ liệu nhưng để dữ liệu "nằm chết" là một sự lãng phí. Các con số về điện, nước, phát thải hay lao động chỉ sinh lời khi chúng trả lời được các bài toán quản trị: Công đoạn nào đang ngốn nhiều điện nhất? Lỗ hổng lãng phí nguyên liệu nằm ở đâu? Đâu là nút thắt công nghệ cần giải quyết để giảm giá thành?

Theo bà Yulia Dobrolyubova, chuyên gia Tổ chức Năng suất châu Á (APO), khẳng định ESG đang chuyển mình mạnh mẽ từ công cụ báo cáo sang công cụ tạo giá trị. Trên toàn cầu, 96% trong top 250 doanh nghiệp lớn nhất đã thực hiện báo cáo phát triển bền vững, và 93% nhà đầu tư vốn cổ phần tư nhân coi ESG là mỏ vàng của những cơ hội đầu tư mới.

Sức ép này đang truyền dẫn trực tiếp đến Việt Nam. Các thị trường khó tính như Liên minh châu Âu (EU) không chỉ đòi hỏi sản phẩm tốt, mà còn truy xuất xem sản phẩm đó được làm ra như thế nào, vắt kiệt bao nhiêu tài nguyên và đối xử ra sao với người lao động. ESG, do đó, chính là chìa khóa để giữ đơn hàng và tiếp cận dòng vốn xanh.

Điển hình như tại Công ty Cổ phần Nhựa Thiếu niên Tiền Phong, "chuyển đổi kép" (số hóa và xanh hóa) được xem là giấy thông hành để tăng năng suất. Đại diện doanh nghiệp, bà Đào Thị Thanh Ngân chia sẻ, chuyển đổi số cung cấp công cụ quản trị, từ đó làm nền tảng để chuyển đổi xanh giúp tiết kiệm tài nguyên và tối ưu hóa dây chuyền.

Hành động nhỏ, hiệu quả thực chất

Làm thế nào để đưa ESG vào thực tiễn mà không biến nó thành gánh nặng chi phí? Theo PGS.TS Nguyễn Hồng Quân - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tuần hoàn thì kinh tế tuần hoàn chính là câu trả lời. Nếu chỉ chăm chăm vào năng lượng tái tạo, thế giới mới giải bài toán của một nửa lượng phát thải. Phần còn lại phải dựa vào tái chế, tái sử dụng và kéo dài vòng đời vật liệu. Với tỷ lệ tuần hoàn tài nguyên toàn cầu hiện mới đạt 6,9%, dư địa để doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí đầu vào là cực kỳ lớn.

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo việc áp dụng không được mang tính phong trào. Nếu chỉ hô hào mô hình xanh mà thiếu số liệu đo lường, doanh nghiệp rất dễ rơi vào bẫy "tẩy xanh" (greenwashing), gây tổn hại uy tín lâu dài.

Để đi đúng hướng, Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện kinh tế tuần hoàn (Quyết định 222/QĐ-TTg) và các hướng dẫn quốc tế như IWA 48:2024 của ISO khuyến nghị doanh nghiệp nên bắt đầu từ những gì cốt lõi nhất. Đặc biệt với khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME), không cần một hệ thống quản trị đồ sộ tốn kém. Hãy tận dụng ngay các nền tảng có sẵn như ISO 9001 hay ISO 14001.

Thay vì dàn trải, doanh nghiệp hãy bắt đầu bằng những mục tiêu sinh lời ngay như: đo lường và cắt giảm 5% lượng điện năng, giảm tỷ lệ phế phẩm, hay cải thiện vi khí hậu nhà xưởng. Mỗi mục tiêu gắn chặt với một chỉ số KPI và người chịu trách nhiệm cụ thể.

Tựu trung lại, chi phí thực hiện ESG sẽ mãi là gánh nặng nếu nó chỉ nằm trên những trang báo cáo bóng bẩy. Nhưng khi ESG được "nhúng" vào từng quy trình sản xuất kinh doanh hằng ngày để phát hiện lãng phí, đổi mới công nghệ và phòng ngừa rủi ro, nó sẽ trở thành một khoản đầu tư chiến lược mang lại năng suất và sức cạnh tranh vượt trội.