Đường sang Trung Quốc đã mở, vì sao Afghanistan vẫn chưa thể thông thương?

Đường cao tốc núi Pamir tại hành lang Wakhan, Afghanistan. Ảnh: Wikimedia Commons

Ở độ cao gần 4.900 m tại đèo Wakhjir, nơi Afghanistan tiếp giáp Trung Quốc, tuyết phủ kín khu vực ít nhất 5 tháng mỗi năm. Việc đi lại qua đây chỉ diễn ra thưa thớt trong những thời điểm thời tiết thuận lợi.

Ngày 4/10, chính quyền Taliban tổ chức khánh thành tuyến đường dẫn đến biên giới Trung Quốc. Tuy nhiên, con đường chưa thể đi tiếp sang lãnh thổ nước láng giềng do chưa có cửa khẩu chính thức.

Theo Bộ Phục hồi và Phát triển Nông thôn Afghanistan, tuyến đường xuyên hành lang Wakhan, thuộc tỉnh Badakhshan, được xây dựng qua hai giai đoạn với tổng kinh phí 365 triệu afghani, tương đương 5,5 triệu USD. Công trình hiện chỉ là đường đất phủ sỏi, trong khi phía Trung Quốc chưa xây dựng cơ sở hải quan tại khu vực đối diện.

Dù đã hoàn thành tuyến đường, Kabul vẫn chưa biết khi nào Bắc Kinh cho phép mở cửa biên giới để phục vụ thương mại.

Dự án kéo dài gần hai thập kỷ

Hành lang Wakhan là dải đất hẹp dài khoảng 350 km, nằm giữa Tajikistan ở phía Bắc và Pakistan ở phía Nam, kết nối Afghanistan với Trung Quốc. Khu vực này từng được xác định là vùng đệm giữa lãnh thổ Nga và Ấn Độ thuộc Anh trong thỏa thuận phân định biên giới năm 1895. Afghanistan và Trung Quốc chỉ chính thức thống nhất đường biên giới vào năm 1963.

Ý tưởng xây dựng tuyến đường xuyên Wakhan được hai nước thảo luận từ năm 2009 nhưng không tiến triển do địa hình hiểm trở và những lo ngại an ninh, đặc biệt là nguy cơ các tay súng người Duy Ngô Nhĩ xâm nhập Trung Quốc.

Dự án được khởi động lại năm 2019, hoàn thành khoảng 60 km trước khi đình trệ sau khi Taliban trở lại nắm quyền vào tháng 8/2021.

Theo ông Javid Qaem, cựu Đại sứ Afghanistan tại Trung Quốc, Taliban nối lại xây dựng từ tháng 9/2023, với kỳ vọng biến Wakhan thành cửa ngõ kết nối Afghanistan với thị trường Trung Quốc và Trung Á. Tháng 3/2025, chính quyền ký hợp đồng triển khai thêm 71 km đường. Kinh phí được lấy từ ngân sách Afghanistan, chưa có bằng chứng Trung Quốc tài trợ dự án.

Bắc Kinh ưu tiên an ninh hơn thương mại

Trở ngại lớn nhất đối với tham vọng của Kabul là những quan ngại an ninh từ Bắc Kinh. Trung Quốc xem Wakhan không chỉ là tuyến giao thông tiềm năng mà còn là khu vực nhạy cảm liên quan trực tiếp đến an ninh biên giới phía tây và khu tự trị Tân Cương.

Trong chuyến thăm Kabul tháng 8/2025, Ngoại trưởng Trung Quốc Wang Yi (Vương Nghị) kêu gọi Afghanistan sớm nối lại tuần tra chung tại hành lang Wakhan, đồng thời yêu cầu Taliban trấn áp Phong trào Hồi giáo Đông Turkestan (ETIM), tổ chức ly khai người Duy Ngô Nhĩ mà Bắc Kinh coi là mối đe dọa an ninh.

Theo kênh Al Jazeera, một nguồn tin chính phủ Afghanistan nói rằng Trung Quốc không phản đối việc mở cửa biên giới, nhưng muốn có những bảo đảm an ninh hiệu quả trước khi triển khai dự án.

Sự thận trọng của Bắc Kinh còn thể hiện qua tiến độ hợp tác kinh tế. Tháng 6/2025, Taliban hủy hợp đồng thăm dò dầu mỏ tại lưu vực sông Amu Darya với một doanh nghiệp Trung Quốc do không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ. Dự án khai thác đồng Mes Aynak cũng tiếp tục chậm trễ, chưa đi vào sản xuất.

Afghanistan tìm lối thoát khỏi sự phụ thuộc vào Pakistan

Với Kabul, Wakhan có ý nghĩa chiến lược trong nỗ lực đa dạng hóa các tuyến thương mại. Là quốc gia không giáp biển, Afghanistan lâu nay phụ thuộc vào các tuyến vận tải qua Pakistan và Iran để tiếp cận thị trường quốc tế. Tuy nhiên, căng thẳng với Pakistan và xung đột tại Iran khiến hoạt động giao thương liên tục đối mặt nguy cơ gián đoạn.

Ông Mohammad Ismail Ghaznawi, Thứ trưởng Công chính Afghanistan, cho biết dự án nằm trong kế hoạch giảm phụ thuộc vào các cửa khẩu Pakistan. Kabul kỳ vọng tuyến đường có thể phát triển thành hành lang thương mại, thậm chí là tuyến đường sắt trong tương lai, kết nối Afghanistan với Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc.

Iran cũng quan tâm đến khả năng hình thành tuyến vận tải đường bộ xuyên Afghanistan để tăng cường kết nối thương mại với Trung Quốc, giảm phụ thuộc vào đường biển.

Tuy nhiên, Bắc Kinh vẫn ưu tiên Hành lang Kinh tế Trung Quốc - Pakistan và chưa có động thái mở đèo Wakhjir. Trong khi đó, tình hình an ninh tại Badakhshan tiếp tục bất ổn. Lực lượng đối lập Taliban gần đây tuyên bố thực hiện nhiều vụ tấn công tại tỉnh, cho thấy những rủi ro mà dự án phải đối mặt.

Tương lai hành lang Wakhan vì thế phụ thuộc vào khả năng dung hòa lợi ích kinh tế với các yêu cầu an ninh của Trung Quốc. Nếu những trở ngại được tháo gỡ, tuyến đường có thể trở thành mắt xích kết nối Nam Á, Trung Á và Đông Á. Ngược lại, nếu Bắc Kinh tiếp tục đóng cửa biên giới, con đường mới của Afghanistan vẫn chỉ dừng lại trước một cánh cửa chưa mở.