Iran đánh giá ra sao việc Mỹ gạt ông JD Vance tham gia đàm phán?

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance phát biểu tại cuộc họp báo ở Nhà Trắng, Washington, D.C. Ảnh: THX/TTXVN

Ông Vance từng là nhân vật chủ chốt của Mỹ trong các cuộc đàm phán với Iran. Tuy nhiên, ngày 12/11, Tổng thống Trump cho biết đạt được thỏa thuận với Tehran không còn là ưu tiên của chính quyền Mỹ, đồng thời yêu cầu cấp phó tập trung vào các vấn đề chính trị trong nước.

Kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành chiến dịch quân sự nhằm vào Iran ngày 28/2, Tehran được cho là đánh giá ông Vance thuộc nhóm nhân vật có quan điểm thực tế và tương đối ôn hòa trong chính quyền Tổng thống Trump.

Giáo sư Quan hệ quốc tế Nasser Hadian thuộc Đại học Tehran nhận định quyết định điều chuyển ông Vance trước hết nhằm phát đi thông điệp chính trị trong nước, sau khi đảng Cộng hòa của Tổng thống Trump thất bại trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Tuy nhiên, động thái này cũng gửi tín hiệu tới Tehran rằng Washington hiện không đặt ưu tiên vào việc sớm đạt được thỏa thuận, nhất là khi một nhân vật có lập trường tương đối mềm mỏng với Iran không còn trực tiếp phụ trách hồ sơ này.

Vai trò của ông Vance trong tiến trình đàm phán

Giới quan sát cho rằng ông Vance nghiêng về giải pháp đàm phán để chấm dứt xung đột, trong bối cảnh chiến tranh ngày càng gây tốn kém cho kinh tế Mỹ và vấp phải sự phản đối của một bộ phận người dân nước này.

Trong các cuộc thương lượng với Iran hồi tháng 6, ông Vance nhận được sự ủng hộ của hai đặc phái viên Tổng thống Trump là ông Jared Kushner và Steve Witkoff. Những nỗ lực này từng dẫn tới một bản ghi nhớ, giúp hai bên tạm ngừng giao tranh trong thời gian ngắn và khôi phục hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, văn kiện này sau đó đã hết hiệu lực.

Trong chính quyền Mỹ, các quan điểm về cách xử lý vấn đề Iran vẫn có những khác biệt. Ngoại trưởng Marco Rubio chủ trương tiếp tục gây sức ép kinh tế và cô lập Tehran, đồng thời thừa nhận một cuộc chiến tranh toàn diện sẽ kéo theo những tổn thất đáng kể. Trong khi đó, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth và Tư lệnh Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) Brad Cooper được cho là ủng hộ khả năng nối lại các hoạt động quân sự nhằm vào Iran.

Cuối tháng 10, ông Vance từng gửi thư cho ông Mohsen Rezaei, một quan chức phụ trách an ninh của Iran, trong bối cảnh các nước trung gian trong khu vực tăng cường nỗ lực thu hẹp bất đồng giữa hai bên. Ban đầu, ông Rezaei đánh giá nội dung bức thư mang giọng điệu tích cực. Tuy nhiên, sau đó, phía Iran tỏ ra thận trọng trước những thông tin cho rằng hai bên đã đạt được tiến triển hoặc có khả năng tổ chức cuộc gặp trực tiếp.

Triển vọng đàm phán còn nhiều trở ngại

Quốc kỳ Mỹ và Iran. Ảnh: IRNA/TTXVN

Mặc dù các kênh liên lạc thông qua trung gian vẫn được duy trì, triển vọng đạt được đột phá giữa Mỹ và Iran hiện chưa rõ ràng. Tehran đưa ra 7 điều kiện để chấm dứt chiến tranh, đồng thời yêu cầu xác định cụ thể trình tự thực hiện các nhượng bộ. Tuy nhiên, những yêu cầu này được đánh giá là khó có thể được Washington chấp nhận.

Ông Mohammad Saleh Sedghian, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Iran Arab, cho rằng ngoài những bất đồng trong nội bộ nhóm đàm phán của Iran, vấn đề lớn hơn hiện nay là sự thiếu tin tưởng giữa hai bên. Theo ông, ngay cả khi các đại diện Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận, vẫn chưa có gì bảo đảm Tổng thống Trump sẽ thực hiện những cam kết đó.

Sự thiếu lòng tin này khiến tiến trình ngoại giao thêm khó khăn, trong khi các biện pháp phong tỏa và trừng phạt của Mỹ tiếp tục gây sức ép lên Iran. Ông Sedghian cảnh báo tình trạng không có chiến tranh toàn diện nhưng cũng không đạt được giải pháp thông qua đàm phán có thể kéo dài và gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đối với người dân Iran.

Truyền thông Iran cũng có những đánh giá khác nhau về vai trò của ông Vance. Nhật báo cải cách Shargh cho rằng vai trò của Phó Tổng thống Mỹ trong hồ sơ Iran chưa chắc đã chấm dứt hoàn toàn, song cảnh báo nguy cơ xung đột tiếp tục leo thang. Trong khi đó, nhật báo bảo thủ Farhikhtegan nhận định các biện pháp ngoại giao, quân sự và kinh tế của Washington đều hướng tới mục tiêu gây sức ép buộc Tehran chấp nhận những điều kiện của Mỹ.

Trên thực địa, căng thẳng tại eo biển Hormuz vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Hai bên tiếp tục đối đầu liên quan đến quyền kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược này, trong khi các vụ việc liên quan đến tàu thuyền và cơ sở quân sự tiếp tục được ghi nhận.

Theo báo cáo hằng tuần công bố hôm 13/11 của Cơ quan Điều phối hoạt động thương mại hàng hải Anh (UKMTO), đã có 8 vụ việc xảy ra tại eo biển Hormuz và khu vực lân cận, phần lớn trên tuyến hàng hải phía Nam, gần Oman. Cũng theo cơ quan này, trong tuần qua có 139 lượt tàu đi ra và 169 lượt tàu đi vào qua eo biển, giảm khoảng 65% so với thời điểm trước khi xung đột bùng phát.

Giáo sư Hadian cho rằng giới hoạch định chính sách Iran khó có thể chấp nhận tình trạng hiện nay kéo dài vô thời hạn. Theo ông, nếu sức ép phong tỏa tiếp tục gia tăng, bao gồm cả những gián đoạn đối với hoạt động hàng hải, giao thông đường bộ và hàng không, khả năng xảy ra xung đột sẽ lớn hơn.

Tuy nhiên, ông Hadian nhận định việc ông Vance không còn trực tiếp phụ trách hồ sơ Iran sẽ không làm thay đổi căn bản cách tiếp cận của Washington. Mỹ nhiều khả năng vẫn duy trì chiến lược gây sức ép kinh tế nhằm buộc Tehran nhượng bộ, bất kể ai là người phụ trách tiến trình này.

Theo ông, chính sách gây sức ép của Mỹ đối với Iran sẽ tiếp tục được triển khai, dù có hay không có sự tham gia trực tiếp của Phó Tổng thống JD Vance.