Đường sắt - Hạ tầng khung cho sức cạnh tranh mới của Thủ đô

Hà Nội đang từng bước kiến tạo một hệ thống đường sắt hiện đại, đồng bộ. Ảnh: MRB

Đường sắt - hạ tầng khung hiện thực hóa Quy hoạch Thủ đô

Sau nhiều năm phát triển chủ yếu dựa trên hệ thống đường bộ, Hà Nội đang bước vào một giai đoạn mới, khi đường sắt được xác định là hạ tầng giữ vai trò trung tâm trong tổ chức không gian phát triển đô thị. Đây không chỉ là sự thay đổi về phương thức đầu tư giao thông mà còn phản ánh bước chuyển trong tư duy quy hoạch, từ giải quyết nhu cầu đi lại sang kiến tạo động lực phát triển dài hạn cho Thủ đô.

Tinh thần này được thể hiện rõ trong Quyết định số 2512/QĐ-UBND ngày 13-5-2026 của UBND thành phố Hà Nội về phê duyệt Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm. Theo quy hoạch, hệ thống đường sắt được xác định là hạ tầng trung tâm để tổ chức lại giao thông, mở rộng không gian đô thị và tăng cường kết nối vùng. Thành phố quy hoạch mạng lưới đường sắt theo mô hình "vòng - xuyên tâm - đa cấp", gồm đường sắt quốc gia, đường sắt liên vùng và đường sắt đô thị kết nối đồng bộ. Riêng mạng lưới đường sắt đô thị và vận tải công cộng khối lượng lớn có quy mô khoảng 979km; nếu tính cả đường sắt quốc gia và liên vùng, tổng chiều dài mạng lưới đạt gần 1.200km - quy mô lớn nhất từ trước đến nay của Thủ đô.

Điều đáng chú ý là quy hoạch không chỉ hướng tới mở rộng mạng lưới giao thông mà còn định hình một cấu trúc phát triển mới. Hệ thống đường sắt liên vùng với cấu trúc "2 vòng - 7 tuyến" sẽ kết nối các tuyến hướng tâm tốc độ cao, các cụm sân bay Nội Bài, Gia Bình và sân bay phía Nam, đồng thời hình thành các cực TOD (phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng) liên vùng tại những điểm giao cắt quan trọng. Mô hình này tạo nên "khung xương" vận tải khối lượng lớn cho toàn vùng Thủ đô, giúp giảm lưu lượng giao thông xuyên tâm qua khu vực nội đô lịch sử, nâng cao năng lực logistics và mở rộng không gian phát triển về các đô thị vệ tinh.

Từ quy hoạch chiến lược đó, Hà Nội đang từng bước hiện thực hóa bằng những dự án cụ thể. Trên cơ sở Nghị quyết số 188/2025/QH15 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển hệ thống đường sắt đô thị, thành phố đã đồng loạt triển khai 5 tuyến đường sắt đô thị mới, tạo bước đột phá trong phát triển kết cấu hạ tầng giao thông công cộng.

Hà Nội vừa đồng loạt khởi công 5 tuyến đường sắt đô thị. Ảnh: UBND TP Hà Nội

Phát biểu tại lễ khởi công đồng loạt 5 tuyến đường sắt đô thị vào ngày 22-6-2026 vừa qua, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND thành phố Vũ Đại Thắng nhấn mạnh, để hiện thực hóa mô hình phát triển mới của Thủ đô, hệ thống đường sắt đô thị được xác định là "hạ tầng khung chiến lược", giữ vai trò trục động lực của hệ thống giao thông công cộng hiện đại và là công cụ quan trọng để tổ chức lại không gian phát triển đô thị. Thành phố kỳ vọng việc triển khai đồng bộ các dự án sẽ tạo nền tảng để phát triển các khu đô thị mới, các trung tâm dịch vụ, logistics, công nghiệp công nghệ cao và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong những năm tới.

Không dừng ở mạng lưới đường sắt đô thị, tư duy phát triển đồng bộ còn được thể hiện qua đề xuất của Bộ Xây dựng giao UBND thành phố Hà Nội làm cơ quan chủ quản đầu tư hai dự án đường sắt quốc gia với tổng mức đầu tư gần 37.200 tỷ đồng. Mục tiêu không chỉ thay thế các tuyến đường sắt hiện hữu mà còn tạo điều kiện bàn giao hạ tầng để triển khai tuyến đường sắt đô thị số 1 theo quy hoạch, bảo đảm sự kết nối thống nhất giữa đường sắt quốc gia và đường sắt đô thị. Điều này cho thấy, thay vì phát triển từng tuyến riêng lẻ, Hà Nội đang từng bước hình thành một hệ thống đường sắt tích hợp, trong đó mỗi dự án đều góp phần hoàn thiện "hạ tầng khung" cho sự phát triển lâu dài của Thủ đô.

Từ hạ tầng khung đến lợi thế cạnh tranh

Trong tư duy quy hoạch mới, vai trò của hệ thống đường sắt được mở rộng đáng kể, không chỉ là hạ tầng giao thông mà còn là công cụ tổ chức lại không gian phát triển, hình thành các cực tăng trưởng mới và nâng cao sức cạnh tranh của Thủ đô trong dài hạn.

Theo Quyết định số 2512/QĐ-UBND ngày 13-5-2026 của UBND thành phố Hà Nội, mạng lưới đường sắt được quy hoạch gắn với mô hình phát triển đô thị theo định hướng TOD. Thành phố dự kiến hình thành từ 5-10 trung tâm TOD cấp quốc gia, vùng; 20-30 trung tâm TOD cấp thành phố và khoảng 120-150 điểm TOD dọc các tuyến đường sắt đô thị. Đây sẽ là những khu vực phát triển mật độ cao, tích hợp nhà ở, thương mại, dịch vụ, văn phòng và không gian công cộng, góp phần hình thành các cực tăng trưởng mới thay vì tiếp tục dồn áp lực vào khu vực nội đô lịch sử.

Cùng với đó, hệ thống đường sắt còn mở ra không gian phát triển cho logistics và công nghiệp hiện đại. Các tuyến liên vùng được quy hoạch kết nối trực tiếp với khu công nghiệp, trung tâm logistics, các đô thị mới và cụm sân bay, tạo điều kiện lưu chuyển hàng hóa thuận lợi hơn giữa Hà Nội với các địa phương trong vùng Thủ đô và vùng đồng bằng sông Hồng. Việc giảm phụ thuộc vào vận tải đường bộ không chỉ góp phần giảm áp lực giao thông mà còn nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng, giảm chi phí logistics - yếu tố ngày càng có ý nghĩa đối với năng lực cạnh tranh của một đô thị lớn.

Một điểm đáng chú ý khác là Hà Nội không chỉ hướng tới xây dựng hạ tầng mà còn chuẩn bị nền tảng cho việc làm chủ công nghệ đường sắt. Quy hoạch tổng thể Thủ đô xác định xây dựng tổ hợp công nghiệp đường sắt khoảng 250ha tại khu vực phía Nam thành phố, phục vụ sản xuất, lắp ráp và bảo trì đầu máy, toa xe. Định hướng này cho thấy mục tiêu không dừng ở việc đầu tư các tuyến đường sắt, mà còn từng bước hình thành hệ sinh thái công nghiệp, dịch vụ kỹ thuật và nguồn nhân lực chất lượng cao, tạo thêm động lực cho phát triển kinh tế.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, Hà Nội đang chủ động chuẩn bị nguồn lực đầu tư. Ngày 15-7-2026, HĐND thành phố Hà Nội đã thông qua Nghị quyết về định hướng Kế hoạch đầu tư công năm 2027, với tổng nguồn vốn dự kiến hơn 404.289 tỷ đồng, tăng khoảng 248.289 tỷ đồng so với năm 2026. Theo định hướng được thông qua, nguồn lực sẽ ưu tiên cho các công trình trọng điểm quốc gia, dự án liên vùng, các dự án đường sắt đô thị, vốn ODA và các dự án chuyển tiếp trước khi bố trí cho các dự án khởi công mới. Quyết tâm dành nguồn lực lớn cho hạ tầng chiến lược cho thấy thành phố đang từng bước biến các mục tiêu trong quy hoạch thành hiện thực.

Đó cũng là cơ sở để Hà Nội kỳ vọng tạo ra những chuyển biến mạnh mẽ về chất lượng tăng trưởng trong giai đoạn tới. Khi mạng lưới đường sắt từng bước được hoàn thiện, các khu đô thị mới, trung tâm dịch vụ, logistics, công nghiệp công nghệ cao và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo sẽ có điều kiện phát triển đồng bộ hơn.

Hệ thống đường sắt của Hà Nội sẽ tích hợp với hệ thống đường sắt Quốc gia. Ảnh: Thanh Thúy

Có thể thấy, từ những quyết sách quy hoạch đến việc chuẩn bị nguồn lực và tổ chức triển khai, Hà Nội đang từng bước hiện thực hóa một tư duy phát triển mới, trong đó đường sắt giữ vai trò hạ tầng khung chiến lược. Mỗi tuyến đường được đầu tư không chỉ rút ngắn thời gian đi lại mà còn mở rộng không gian phát triển, kết nối các cực tăng trưởng, nâng cao năng lực logistics và tạo nền tảng cho một mô hình tăng trưởng bền vững. Nếu quy hoạch xác lập tầm nhìn cho Thủ đô trong nhiều thập niên tới, thì hệ thống đường sắt chính là công cụ để biến tầm nhìn ấy thành hiện thực, góp phần xây dựng Hà Nội trở thành đô thị xanh, thông minh, hiện đại và có sức cạnh tranh ngày càng cao.