Ebola và những khoảng trống của an ninh y tế toàn cầu

Khác với nhiều đợt bùng phát trước, lần này dịch bệnh liên quan tới chủng Bundibugyo hiếm gặp – biến thể hiện chưa có vaccine được cấp phép sử dụng cũng như chưa có bộ xét nghiệm nhanh hiệu quả trên diện rộng.

Nhân viên Hội Chữ thập đỏ khử trùng Bệnh viện đa khoa Rwampara trước khi xử lý thi thể nạn nhân Ebola trong đợt bùng phát mới tại tỉnh Ituri, Congo, ngày 21-5-2026. Nguồn: Reuters

Trong nhiều tháng, virus được cho là đã âm thầm lây lan tại miền Đông Congo trước khi bị phát hiện, khiến công tác truy vết và kiểm soát dịch gặp nhiều khó khăn.

Ngày 17-5, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã tuyên bố đợt bùng phát dịch Ebola tại Congo là tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế. Tính đến ngày 20-5, gần 600 ca nghi nhiễm cùng 139 trường hợp tử vong đã được ghi nhận. Nếu dịch tiếp tục lan rộng, đây có thể trở thành đợt bùng phát Ebola nghiêm trọng nhất tại khu vực kể từ năm 2018.

Trong gần một thập niên qua, thế giới từng đạt được nhiều tiến bộ đáng kể trong việc kiểm soát Ebola, đặc biệt với chủng Zaire phổ biến hơn. Vaccine, công nghệ giải trình tự gen, xét nghiệm nhanh và kinh nghiệm ứng phó tại châu Phi đã giúp nhiều quốc gia kiểm soát các ổ dịch nhanh hơn so với giai đoạn khủng hoảng Ebola tại Tây Phi giai đoạn 2014-2016.

Tuy nhiên, đợt bùng phát hiện nay cho thấy những thành quả đó vẫn rất mong manh. Việc cắt giảm viện trợ quốc tế trong thời gian gần đây đã khiến nhiều chương trình giám sát dịch bệnh và phòng chống Ebola tại miền Đông Congo bị thu hẹp. Một số tổ chức nhân đạo buộc phải giảm hoạt động do thiếu kinh phí cho vật tư bảo hộ và nhân lực y tế.

Bên cạnh khó khăn về y tế, tình hình an ninh phức tạp tại miền Đông Congo tiếp tục làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh lan rộng. Nhiều khu vực tại Bắc Kivu và Nam Kivu hiện nằm dưới sự kiểm soát của các nhóm vũ trang, trong khi cơ sở hạ tầng yếu kém khiến việc vận chuyển nhân viên cứu trợ và vật tư y tế gặp nhiều trở ngại.

Giới quan sát cho rằng bài học lớn nhất từ đợt bùng phát lần này là dịch bệnh toàn cầu không chỉ là vấn đề y tế, mà còn liên quan trực tiếp tới năng lực quản trị, ổn định an ninh và mức độ duy trì đầu tư quốc tế cho hệ thống y tế công cộng.

Trong bối cảnh nguy cơ đại dịch mới luôn hiện hữu, nhiều chuyên gia cảnh báo việc cắt giảm ngân sách cho nghiên cứu vaccine, giám sát dịch bệnh và năng lực ứng phó khẩn cấp có thể khiến thế giới dễ tổn thương hơn trước các mối đe dọa y tế mới.

Dù Ebola không lây lan nhanh như Covid-19 do virus không phát tán qua không khí, đợt bùng phát tại Congo vẫn là lời cảnh báo rõ ràng rằng các hệ thống phòng chống dịch bệnh toàn cầu chưa thể được xem là an toàn sau đại dịch.

Sau Covid-19, nhiều quốc gia từng cam kết đầu tư mạnh hơn cho năng lực ứng phó dịch bệnh và hệ thống cảnh báo y tế toàn cầu. Tuy nhiên, diễn biến hiện nay tại Congo cho thấy khi các nguồn lực và sự chú ý quốc tế suy giảm, những khu vực dễ tổn thương nhất sẽ tiếp tục là nơi đầu tiên phải đối mặt với nguy cơ khủng hoảng.