(Emagazine) Khám phá Sa Huỳnh – bản hòa ca của biển, muối và di sản

Việc Lễ hội Cầu ngư và nghề làm muối truyền thống được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ là niềm tự hào của người dân địa phương mà còn mở ra cơ hội mới để phát triển du lịch văn hóa, du lịch trải nghiệm, tạo thêm động lực cho tăng trưởng kinh tế địa phương.

Người dân Sa Huỳnh không giấu được niềm tự hào khi Lễ hội Cầu ngư và nghề làm muối truyền thống được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Với họ, đây không chỉ là sự ghi nhận những giá trị văn hóa được gìn giữ qua bao thế hệ mà còn là niềm vui khi hồn cốt của quê hương được lan tỏa đến nhiều người hơn.

“Mừng lắm! Từ nay lễ hội của cha ông, nghề của ông bà mình sẽ được nhiều người biết đến, trân quý và gìn giữ hơn”, ông Nguyễn Sáu, ngư dân phường Sa Huỳnh, xúc động chia sẻ.

Niềm vui ấy không chỉ xuất phát từ sự ghi nhận đối với những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ, mà còn là kỳ vọng về những cơ hội phát triển mới cho vùng đất ven biển giàu truyền thống này.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, Sa Huỳnh là một trong số ít địa phương còn bảo tồn khá nguyên vẹn hệ thống tín ngưỡng, tập quán lao động và các giá trị văn hóa gắn liền với đời sống cư dân biển. Chính những giá trị ấy đang trở thành nguồn tài nguyên đặc biệt để phát triển du lịch.

Trong chiến lược phát triển kinh tế hiện nay, nhiều địa phương đã xem di sản là “nguồn vốn mềm”, tạo ra những sản phẩm du lịch khác biệt và gia tăng sức cạnh tranh cho điểm đến. Với Sa Huỳnh, biển, muối và văn hóa đang hòa quyện thành một chỉnh thể độc đáo mà ít nơi có được.

Từ bao đời nay, cư dân vùng biển Quảng Ngãi sống dựa vào nghề khai thác hải sản. Trong hành trình mưu sinh giữa đại dương, ngư dân luôn tin rằng cá voi – hay còn gọi là cá Ông – là vị thần hộ mệnh, thường xuất hiện cứu giúp người gặp nạn trên biển. Từ niềm tin ấy, tín ngưỡng thờ thần Nam Hải trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của cư dân vạn chài.

Mỗi năm, vào mùng 3 tháng Giêng, cả vùng biển Sa Huỳnh lại rộn ràng trong không khí Lễ hội Cầu ngư. Những chiếc thuyền treo cờ ngũ sắc, tiếng trống hội vang vọng, các nghi lễ tế thần Nam Hải, nghi thức mở cửa biển cùng những làn điệu hò bả trạo, hát sắc bùa đã tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc.

Đối với ngư dân, đây không chỉ là một lễ hội tín ngưỡng mà còn là ngày hội lớn của cộng đồng, nơi gửi gắm niềm tin về những chuyến biển bình an, tôm cá đầy khoang và cuộc sống no đủ.

Một số hoạt động diễn ra tại lễ hội thu hút người dân tham dự và theo dõi. Ảnh: Minh Thu

Hiện nay, phường Sa Huỳnh có hơn 1.200 tàu cá với khoảng 9.000 lao động tham gia khai thác hải sản. Lễ hội Cầu ngư vì thế không chỉ mang giá trị văn hóa mà còn phản ánh mối quan hệ gắn bó giữa đời sống tinh thần với hoạt động kinh tế biển của địa phương.

Việc được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được kỳ vọng sẽ tạo thêm sức hút cho du lịch cộng đồng, thu hút du khách đến trải nghiệm các hoạt động văn hóa bản địa, qua đó tạo thêm sinh kế cho người dân.

Nếu biển cả tạo nên tâm hồn của cư dân Sa Huỳnh thì đồng muối lại là nơi lưu giữ ký ức và sự cần cù của bao thế hệ.

Trên cánh đồng muối rộng hơn 100ha, những người diêm dân vẫn miệt mài cào gom từng hạt muối trắng. Nghề làm muối ở Sa Huỳnh đã có lịch sử hàng trăm năm và là một trong những vựa muối lớn của miền Trung. Thời Pháp thuộc, muối Sa Huỳnh được người châu Âu yêu thích và gọi là “vàng trắng” xứ An Nam.

Hiện nay, khoảng 550 hộ dân ở Sa Huỳnh vẫn gắn bó với nghề muối. Dù sản xuất muối theo phương pháp truyền thống phải đối mặt với nhiều khó khăn như giá cả bấp bênh, thu nhập thấp, thiếu lao động trẻ kế thừa, nhưng nhiều diêm dân vẫn quyết tâm giữ nghề.

“Làm muối không giàu nhưng đó là nghề của cha ông để lại. Còn sức thì còn làm”, ông Nguyễn Bình, một diêm dân ở Tân Diêm, chia sẻ.

Hiện nay, nhu cầu trải nghiệm du lịch ngày càng gia tăng, đồng muối Sa Huỳnh đang đứng trước cơ hội chuyển mình. Không chỉ là nơi sản xuất, cánh đồng muối còn là không gian văn hóa độc đáo với những tập quán lao động, lễ cúng Tổ nghề, những câu chuyện về lịch sử hình thành nghề muối.

Không chỉ là nơi sản xuất, cánh đồng muối còn là không gian văn hóa độc đáo. Ảnh: Đoàn Vương Quốc

Đặc biệt, việc thành lập Hợp tác xã Muối biển truyền thống và Du lịch cộng đồng Sa Huỳnh đã mở ra hướng đi mới, kết hợp giữa bảo tồn nghề truyền thống với phát triển du lịch trải nghiệm.

Du khách đến đây có thể tham gia cào muối, thu hoạch muối, tìm hiểu quy trình sản xuất, thưởng thức ẩm thực địa phương và khám phá hệ sinh thái ven biển. Đây được xem là mô hình phát triển kinh tế dựa trên giá trị di sản, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân.

Cùng với di tích quốc gia đặc biệt Văn hóa Sa Huỳnh, các thắng cảnh như Hang Én, Hóc Mó, bãi biển Châu Me, đầm An Khê… Lễ hội Cầu ngư và nghề làm muối truyền thống đang tạo nên hệ sinh thái du lịch đa dạng cho vùng đất phía Nam Quảng Ngãi.

Xu hướng du lịch hiện nay không chỉ dừng ở việc tham quan, nghỉ dưỡng mà ngày càng hướng đến những trải nghiệm mang đậm bản sắc địa phương. Đây chính là lợi thế của Sa Huỳnh.

Vùng đất phía Nam Quảng Ngãi đang có một hệ sinh thái du lịch đa dạng. Ảnh: Đoàn Vương Quốc

Việc hai di sản được ghi danh không chỉ góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống mà còn tạo cơ sở để địa phương xây dựng sản phẩm du lịch đặc trưng, thu hút đầu tư vào lĩnh vực du lịch cộng đồng, dịch vụ và bảo tồn di sản.

Quan trọng hơn, khi di sản được khai thác đúng hướng, giá trị kinh tế sẽ quay trở lại phục vụ chính công tác bảo tồn, tạo ra vòng tuần hoàn phát triển bền vững.

Khi di sản được khai thác đúng hướng, giá trị kinh tế sẽ quay trở lại phục vụ chính công tác bảo tồn. Ảnh: Minh Thu

Trong dòng chảy phát triển, những giá trị ấy không chỉ là tài sản văn hóa mà còn là nguồn lực để kiến tạo sinh kế, thúc đẩy du lịch và mở ra dư địa tăng trưởng mới cho kinh tế địa phương.

Để bản hòa ca của biển, muối và di sản tiếp tục ngân vang, điều cần thiết không chỉ là sự ghi danh, mà còn là những giải pháp đồng bộ nhằm bảo tồn, phát huy giá trị di sản gắn với phát triển kinh tế bền vững, để Sa Huỳnh thực sự trở thành điểm đến đặc sắc trên bản đồ du lịch miền Trung.

Khám phá Sa Huỳnh - Bản hòa ca của biển, muối và di sản. Ảnh: Đoàn Vương Quốc

NHƯ ĐỒNG; thiết kế: MẠNH LÊ