Trịnh Công Sơn-người trong cõi nhớ

Người mẹ Ô Lý

Những năm gần đây, ca khúc "Người mẹ Ô Lý" thường được nhắc đến trong các chương trình tưởng niệm nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Ít người biết rằng xuất xứ của ca khúc này có liên quan đến cuộc gặp gỡ giữa nhạc sĩ với một người mẹ Quảng Trị. Theo lời kể của ca sĩ Thái Hòa, con trai của kiến trúc sư Nguyễn Hữu Thái-một người bạn của Trịnh Công Sơn, năm 1972, giữa lúc chiến tranh đang diễn ra ác liệt, nhạc sĩ ngồi ở chợ Đông Ba (Huế) thì tình cờ gặp một người mẹ Quảng Trị chạy loạn.

Chân dung nhạc sĩ Trịnh Công Sơn qua nét vẽ của họa sĩ Quảng Trị Trần Thế Vĩnh - Ảnh: P.X.D

Trên vai mẹ là đứa trẻ nhỏ, trên tay ôm một trái bí mang từ quê nhà vượt hơn trăm cây số vào Huế. Gia tài của mẹ chỉ còn lại như thế giữa cảnh bom rơi đạn lạc. Nghe mẹ kể chuyện, nhạc sĩ vô cùng xúc động và sau đó viết nên ca khúc "Người mẹ Ô Lý" (2 châu Ô, Lý xưa là vùng đất tương ứng với khu vực Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng ngày nay).

Trong bản gốc chép tay ca khúc này, nhạc sĩ ghi dòng đề tặng: “Tặng người mẹ trong đoàn người từ Quảng Trị về Huế, mùa hè đỏ lửa năm 1972”. Lời nhạc cũng như giai điệu nhẹ nhàng mà day dứt, nén chặt nỗi đau chiến tranh tàn khốc: “Một sớm lên đường/Mẹ ra sau vườn/Hỏi thăm trái bí/Trên giàn còn xanh”. Bài hát không có tiếng bom rơi đạn nổ, không trực tiếp khắc họa cảnh chết chóc đau thương, nhưng vẫn khiến người nghe nhức nhối bởi hình ảnh một người mẹ cùng đứa trẻ không nhà, không nơi nương tựa và một trái bí côi cút giữa cảnh ly tán. Đoạn cuối của bài hát như lời thầm thì khấn nguyện, mang đậm phong cách ca từ giàu suy tưởng của Trịnh Công Sơn.

Ca sĩ Thái Hòa cho biết đây là một trong những ca khúc anh yêu thích và từng lựa chọn biểu diễn trong chương trình nhạc Trịnh tại Quảng Trị. Theo anh, “Người mẹ Ô Lý” là một sáng tác giàu giá trị nhân văn trong gia tài âm nhạc của Trịnh Công Sơn.

Khát vọng thái hòa

Khát vọng hòa bình, một cuộc đời an lành, con người biết sống tử tế với nhau... vốn là tâm nguyện của những người hướng thiện, và đó cũng là cảm hứng lớn của nhiều văn nghệ sĩ. Với Trịnh Công Sơn, khát vọng ấy hiện diện một cách mãnh liệt, xuyên suốt và thôi thúc không ngừng, nhất là trong những năm tháng đất nước còn chia cắt.

Ca khúc Da Vàng ra đời trong bối cảnh đó như tiếng nói của một nghệ sĩ trước những đau thương, mất mát mà chiến tranh gây ra đối với con người. Nhiều ca khúc trong tập nhạc vừa gần gũi, thân thuộc, vừa chứa đựng những suy tư về số phận con người giữa thời cuộc. Chiến tranh, dù trong hoàn cảnh nào, cũng luôn kéo theo những hy sinh, mất mát mà con người phải gánh chịu. Từ trải nghiệm ấy, âm nhạc Trịnh Công Sơn tập trung phản ánh những tổn thương của con người và khát vọng hòa bình.

Hàng nghìn khán giả đến với đêm nhạc Trịnh Công Sơn năm 2024 tại TP. Đông Hà (cũ) - Ảnh: Tuyên giáo Đông Hà

Những ca khúc như "Gia tài của mẹ", "Hát trên những xác người", "Cho một người vừa nằm xuống", "Đại bác ru đêm", "Ca dao mẹ"... thể hiện sự trăn trở trước những hệ lụy của chiến tranh và niềm mong mỏi về hòa bình. Đôi khi chiến tranh không trực tiếp lấy đi sinh mạng như trong "Người mẹ Ô Lý", nhưng nó vẫn khiến cho người mẹ mất nhà và trái bí cút côi. Không chỉ những thương tích hữu hình, chiến tranh còn để lại những tổn thương tinh thần kéo dài đối với nhiều thế hệ. Âm nhạc Trịnh Công Sơn vì thế trở thành nơi gửi gắm sự sẻ chia, an ủi và đồng cảm với con người.

Trong nhiều ca khúc phản chiến, Trịnh Công Sơn đã cất lên tiếng nói mạnh mẽ vì hòa bình, đồng thời lên án bạo lực và những hậu quả đau thương mà chiến tranh gây ra cho con người.

Hòa bình và tình yêu thương đồng loại là những thông điệp nổi bật trong âm nhạc Trịnh Công Sơn. Khát vọng ấy được thể hiện qua nhiều ca khúc quen thuộc, trong đó có "Nối vòng tay lớn". Với những ước nguyện thiện lành gửi gắm trong từng giai điệu, ca khúc của Trịnh Công Sơn luôn hướng đến sự thái hòa, mở ra một không gian nghệ thuật rộng lớn của bình yên và nhân ái.