Ðền thờ Nguyễn Hữu Cảnh trong dòng chảy văn hóa, lịch sử Ðồng Nai

Di tích Đền thờ Đức Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh ở khu phố Nhị Hòa, phường Trấn Biên. Ảnh: Trần Danh

Việc bảo tồn, phát huy giá trị di tích nhiều năm qua được các cấp, các ngành và địa phương quan tâm. Tuy nhiên, trước những tác động của thời gian, một số hạng mục tại di tích, trong đó có phần mộ Đức ông đã xuống cấp, đặt ra yêu cầu về công tác trùng tu, tôn tạo.

Dấu ấn tiền nhân trên vùng đất Trấn Biên

Ngược dòng lịch sử hơn 325 năm trước, vào năm Mậu Dần 1698, Thống suất Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh vâng lệnh chúa Nguyễn Phúc Chu vào Nam kinh lược, thiết lập hệ thống hành chính, đặt nền móng vững chắc cho vùng đất Trấn Biên - Đồng Nai ngày nay. Để tưởng nhớ công đức tiền nhân, nhân dân địa phương đã lập đền thờ và gìn giữ phần mộ của Đức ông Nguyễn Hữu Cảnh tại khu phố Nhị Hòa, phường Trấn Biên.

Di tích Đền thờ và mộ đức ông Nguyễn Hữu Cảnh được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch - VH,TT&DL) xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia từ năm 1991. Trong đó, khu mộ có diện tích khoảng 32,6m² nằm trên gò đất phía Đông, cách đền thờ 50m. Công trình mang kiến trúc đơn giản nhưng trang nghiêm. Mặt chính mộ quay theo hướng Đông Nam, phía trước có bức bình phong và bệ thờ. Bao quanh khu mộ là hệ thống hàng rào, phía sau có bình phong kiểu mái đền cùng các chi tiết trang trí dây hoa, bông sen đặc trưng.

Trải qua thời gian dài tồn tại, chịu sự tác động của thời tiết mưa nắng, hiện nay một số hạng mục kiến trúc tại khu mộ Đức ông Nguyễn Hữu Cảnh đã bị xuống cấp. Cụ thể, toàn bộ màu sơn phần mộ bị bạc màu, tường bao bị nứt. Phần nền trong khu mộ láng vữa xi măng bị rêu mốc. Hàng rào xây bằng gạch bị gãy, nứt nhiều vị trí; đoạn mặt trước đã bị đổ hoàn toàn; các khung hàng rào bằng sắt thép bị rỉ sét, gãy.

Khu mộ Đức Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh ở khu phố Nhị Hòa, phường Trấn Biên. Ảnh: My Ny

Bên cạnh đó, sân, đường bao quanh phần mộ một số vị trí bề mặt không được bằng phẳng, khi trời mưa gây trơn trượt, đọng nước. Khu mộ hiện chưa có hệ thống chiếu sáng, chưa có thảm cỏ, cây tạo bóng mát.

Ông Nguyễn Trung Cang, Trưởng ban quý tế Di tích Đền thờ và mộ Nguyễn Hữu Cảnh cho biết: Nhiều năm qua, di tích đã trở thành điểm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng quan trọng của người dân địa phương. Mỗi dịp lễ, Tết hay ngày giỗ Đức ông, bà con trong và ngoài tỉnh đều về dâng hương, tưởng niệm rất đông. Hiện một số hạng mục tại phần mộ Đức ông đã xuống cấp, Ban quý tế đã báo cáo với Bảo tàng Đồng Nai để đề xuất chỉnh trang, tôn tạo. Tuy nhiên, do Di tích được xếp hạng cấp quốc gia nên việc trùng tu phải tuân thủ các quy định chặt chẽ của Luật Di sản văn hóa và các luật liên quan.

Để thực hiện việc lập dự án chỉnh trang, tôn tạo di tích theo đúng quy định, Sở VH,TT&DL đã có văn bản đề nghị Bộ VH,TT&DL xác nhận di tích xuống cấp, làm cơ sở để triển khai các bước tiếp theo. Ngày 2-3, Bộ VH,TT&DL đã có văn bản xác nhận các hạng mục của di tích bị xuống cấp để lập dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích theo quy định của Luật Di sản văn hóa năm 2024.

Trong đó, bộ lưu ý, phương án bảo quản, tu bổ, phục hồi các hạng mục di tích cần bảo đảm việc bảo tồn tối đa yếu tố gốc của di tích. Đồng thời cần rà soát, bảo đảm các hạng mục tôn tạo, xây dựng đề xuất trong dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích phù hợp với cảnh quan văn hóa của di tích. Việc quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di tích theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa, các quy định khác của pháp luật có liên quan và nguyện vọng chính đáng của nhân dân.

Gìn giữ, lan tỏa giá trị di sản

Trong “quần thể” các di tích cấp quốc gia tại khu phố Nhị Hòa, phường Trấn Biên, Đền thờ và mộ Đức ông Nguyễn Hữu Cảnh sở hữu lợi thế khi nằm trên cùng một trục đường nối liền với chùa Đại Giác và chùa Ông. Theo ông Nguyễn Trung Cang, việc mở rộng bờ kè sông Đồng Nai thời gian qua đã góp phần tạo không gian cảnh quan thông thoáng, thuận lợi cho người dân và du khách đến tham quan các di tích.

“Vào các dịp lễ Kỳ Yên hay lễ hội truyền thống, ban quý tế các đình, chùa trên địa bàn tỉnh, nhất là các di tích trong cùng khu phố thường xuyên có sự giao lưu, hỗ trợ lẫn nhau. Sự kết nối này không chỉ dừng lại ở nghi thức tâm linh mà còn tạo thành một “chuỗi giá trị” để góp phần phát triển du lịch văn hóa - lịch sử, tâm linh. Khi ban quản lý các di tích đồng lòng gắn kết, chúng ta sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp để cùng nhau gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa” - ông Cang nói.

Đáng chú ý, năm 2025, Lễ giỗ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh đã chính thức được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là “cú hích” quan trọng để ngành văn hóa, địa phương đẩy mạnh quảng bá, lan tỏa các giá trị của di sản trong cộng đồng. Hiện nay, Bảo tàng Đồng Nai đã ứng dụng công nghệ số thông qua việc thực hiện tour tham quan thực tế ảo 360 và mã QR tại di tích, giúp du khách dễ dàng tra cứu đầy đủ, chi tiết về di tích một cách sinh động.

Thạc sĩ Trần Quang Toại, Chủ tịch Hội Khoa học - Lịch sử Đồng Nai cho hay: Đức ông Nguyễn Hữu Cảnh là người có công lớn trong công cuộc khai phá phương Nam, xác lập chủ quyền vùng đất Đồng Nai - Gia Định. Việc thờ Đức ông không chỉ được thực hiện ở Đồng Nai mà còn ở nhiều tỉnh, thành phố khác trong cả nước như: Thành phố Hồ Chí Minh, Quảng Trị… Trong bối cảnh đó, ngành văn hóa nên phối hợp với các tỉnh, thành để tổ chức các hoạt động giao lưu, họp mặt ban quý tế các đình trong dịp Lễ giỗ Đức Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh.

Giữa nhịp sống hiện đại, Di tích Đền thờ và mộ Đức ông Nguyễn Hữu Cảnh vẫn lặng lẽ lưu giữ ký ức về một giai đoạn mở cõi hào hùng. Việc bảo tồn, trùng tu các hạng mục xuống cấp không chỉ nhằm gìn giữ một công trình kiến trúc mà còn là cách nối dài mạch nguồn lịch sử, để di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại và lan tỏa giá trị cho các thế hệ mai sau.

My Ny - Trần Danh