Eo biển Hormuz: Tâm điểm tranh giành quyền lực hàng thế kỷ giữa các đế chế

Thuyền đánh cá ở Vịnh Ba Tư khoảng năm 1960. Ảnh: Getty.

Eo biển Hormuz – tuyến hàng hải hẹp nơi luồng tàu chỉ rộng khoảng 3,2 km – từ lâu đã trao cho Iran một quyền lực đặc biệt đối với nền kinh tế toàn cầu. Nhưng lịch sử cho thấy cuộc đối đầu hiện nay quanh eo biển này chỉ là chương mới nhất trong một cuộc chiến kéo dài hàng thế kỷ nhằm kiểm soát cửa ngõ thương mại chiến lược bậc nhất thế giới.

Các nhà lãnh đạo Mỹ đã nhận thức rõ rủi ro từ vị trí địa lý của Iran gần eo biển này từ rất lâu trước khi ông Donald Trump công khai bày tỏ sự thất vọng rằng một chế độ mà ông cho là gần như đã bị đánh bại vẫn có thể tiến hành “chiến tranh kinh tế toàn cầu” tại đây.

Kể từ thời Ba Tư cổ đại, hàng loạt cường quốc – từ Hy Lạp, đế chế Ottoman cho tới Bồ Đào Nha – đều tìm cách kiểm soát eo biển. Đây từng là một trong những khu vực giàu có nhất thế giới, khi gia vị, lụa và đá quý từ Ấn Độ đi qua vùng nước này để tới các trung tâm thương mại như Baghdad và sau đó là châu Âu. Nhà hàng hải Trung Hoa Trịnh Hòa từng ghé qua nơi đây, còn Marco Polo cũng ghi chép về những thủy thủ gan dạ hoạt động trên vùng biển này.

Hình ảnh anh em nhà Polo (bao gồm cả Marco) đến trên một con tàu chở đầy hàng hóa, trích từ cuốn sách "Những kỳ quan thế giới" thế kỷ 15. Ảnh: Getty.

Trong thời hiện đại, eo biển Hormuz cùng Vịnh Ba Tư đã trở thành “lằn ranh không thể quay đầu” đối với các Tổng thống Mỹ, nhiều lần định hình chính sách đối ngoại và mức độ sẵn sàng sử dụng sức mạnh quân sự của Washington. Thậm chí nhiều thập kỷ trước khi bước vào chính trường, ông Trump đã kêu gọi Mỹ phải thể hiện “bản lĩnh” trong việc đảm bảo an ninh vùng Vịnh.

Các nhà phân tích cho rằng Iran đang tạo ra một cuộc “đọ sức ý chí” thông qua việc đẩy giá năng lượng tăng cao, nhằm gây áp lực buộc ông Trump phải thu hẹp chiến tranh. Hormuz là tuyến vận chuyển duy nhất kết nối một số nguồn năng lượng lớn nhất thế giới với thị trường toàn cầu – và Iran nằm dọc bờ phía bắc của tuyến đường này.

Ngay sau khi bị tấn công ngày 28/2, Iran đã bắt đầu nổ súng và triển khai máy bay không người lái nhằm vào tàu chở dầu, tàu hàng và các cảng biển để ngăn cản hoạt động hàng hải qua eo biển.

Đây thực chất là một chiến lược cổ xưa.

“Rất lâu trước khi các tàu chở dầu xuất hiện, Hormuz đã quan trọng vì cùng một lý do cấu trúc như ngày nay: đó là cánh cổng hàng hải hẹp kết nối tài nguyên, của cải với thế giới bên ngoài”, nhà sử học Bianca Nobilo nhận định trong podcast "History Uncensored".

Một giàn khoan trong giai đoạn đầu phát triển mỏ dầu Ba Tư. Ảnh: Getty.

Người Bồ Đào Nha và Ottoman từng tranh giành quyền kiểm soát Hormuz, còn trong thế kỷ 19, các thương nhân châu Âu gọi khu vực này là “Bờ biển Cướp biển” (Pirate Coast) do các cuộc tấn công vào tàu hàng xuất phát từ bờ nam – thuộc Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) ngày nay.

Tầm quan trọng chiến lược hiện đại của khu vực bắt đầu từ thập niên 1930, khi các mỏ dầu lớn được phát hiện tại Arab Saudi và Bahrain, làm thay đổi hoàn toàn tính toán địa chính trị. Trong nhiều thập kỷ, Mỹ không trực tiếp đảm nhận vai trò bảo vệ vùng Vịnh – ban đầu là Vương quốc Anh, sau đó là chính quyền Shah thân phương Tây tại Iran đảm trách.

Mọi thứ thay đổi sau Cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979.

Chỉ vài tháng trước khi các nhà ngoại giao Mỹ bị bắt làm con tin và quan hệ hai nước lao dốc, Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) đã cảnh báo về một mối nguy khác trong báo cáo “Eo biển Hormuz: Tuyến sinh mệnh dễ tổn thương”. Báo cáo – hiện đã được giải mật – nêu ra hàng loạt nguy cơ đối với vận chuyển dầu thô, từ thủy lôi đến các cuộc tấn công bằng tàu gỗ truyền thống cỡ nhỏ gọi là dhow.

Tổng thống Jimmy Carter đã đưa ra lập trường mới của Mỹ trong bài Thông điệp Liên bang năm 1980, nhấn mạnh: bất kỳ thế lực bên ngoài nào tìm cách kiểm soát khu vực Vịnh Ba Tư sẽ bị coi là đe dọa trực tiếp tới lợi ích sống còn của Mỹ.

Kể từ đó, mọi Tổng thống Mỹ đều đối đầu với Iran về vấn đề an ninh hàng hải tại vùng Vịnh. Tuy nhiên, người phải đối mặt với tình huống tương tự gần nhất với hiện tại là Tổng thống Ronald Reagan trong “cuộc chiến tàu chở dầu” cuối thập niên 1980, khi Iran và Iraq cùng tấn công cơ sở hạ tầng dầu mỏ. Khi đó, Mỹ đã tổ chức các đoàn tàu hộ tống để bảo vệ vận chuyển.

Tàu Grand Wisdom, một tàu chở dầu bị hư hại trong Chiến tranh Iran-Iraq. Ảnh: Getty.

Cũng trong giai đoạn này, Hormuz bắt đầu thu hút sự chú ý của ông Trump. Năm 1987, khi mới 41 tuổi và còn là một nhà phát triển bất động sản, ông đã đăng thư ngỏ trên báo, kêu gọi Mỹ thể hiện “bản lĩnh”.

Những quan điểm ông đưa ra khi đó – tương đồng với lập luận gần đây – cho rằng các đồng minh như Nhật Bản hay Arab Saudi nên chia sẻ chi phí bảo vệ tuyến vận chuyển dầu qua Vịnh Ba Tư, khu vực mà ông gọi là “chỉ có ý nghĩa hạn chế đối với nguồn cung dầu của Mỹ”.

Theo WSJ

Huyền Chi