EU quy định chi tiết về CBAM, doanh nghiệp Việt cần lưu ý gì?
Ủy ban châu Âu (EC) chính thức công bố quy định chi tiết nhằm công nhận và khấu trừ giá carbon đã nộp tại các quốc gia ngoài EU theo cơ chế CBAM.
Ngày 16/11, Ủy ban châu Âu (EC) đã công bố Quy định thực thi (EU) 2026/2498, quy định các nguyên tắc áp dụng việc khấu trừ giá carbon đã trả ở các nước ngoài khối EU khỏi số lượng chứng chỉ phải nộp theo Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM).
Những nguyên tắc cốt lõi doanh nghiệp cần nắm
Quy định (EU) 2026/2498 được ban hành nhằm tránh tình trạng hàng hóa bị đánh phí carbon hai lần cho cùng một lượng phát thải. Theo đó, khoản khấu trừ được áp dụng đối với chi phí nộp theo hệ thống giao dịch phát thải như tín chỉ carbon và các loại thuế, lệ phí, phí carbon tính theo nhiên liệu hay điểm phát thải.
Điều kiện tiên quyết là cơ chế định giá phải mang tính ràng buộc pháp lý và áp dụng nghĩa vụ bình đẳng cho mọi hàng hóa sản xuất tại cơ sở, không phân biệt giữa hàng tiêu thụ nội địa và hàng xuất khẩu.
Trong khi đó, việc mua tín chỉ bù trừ tự nguyện không tự động được công nhận. Tại Phụ lục II, EU đã liệt kê sẵn 36 cơ chế tại 24 quốc gia và vùng lãnh thổ đáp ứng tiêu chí, bao gồm một số thị trường lớn như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Indonesia, Đài Loan, Anh, Thổ Nhĩ Kỳ cùng một số bang của Mỹ và Canada.
Tuy nhiên, danh sách sẽ được EC tiếp tục đánh giá và xem xét bổ sung các cơ chế chưa có tên trong những lần sửa đổi tiếp theo.
Về phương pháp tính, mức giá carbon được khấu trừ chỉ tính trên phần thực tế đã nộp ròng cho lượng phát thải ẩn chứa trong hàng hóa, bao gồm phát thải trực tiếp, phát thải gián tiếp và phát thải từ nguyên liệu tiền chất.
Doanh nghiệp phải trừ đi toàn bộ hạn ngạch được cấp miễn phí, các khoản miễn giảm thuế, mức thuế ưu đãi, hoàn tiền hoặc các khoản bồi hoàn khác, ngoại trừ một số khoản trợ cấp khử carbon đáp ứng đầy đủ điều kiện minh bạch nghiêm ngặt.
Trường hợp sử dụng tín chỉ carbon quốc tế để tuân thủ, chỉ tín chỉ được phê duyệt và phát hành theo Điều 6.2 hoặc Điều 6.4 của Thỏa thuận Paris mới được chấp nhận, với tỷ lệ tối đa không vượt quá 10% lượng phát thải thuộc phạm vi điều chỉnh của cơ chế.
Các khoản thanh toán bằng ngoại tệ được quy đổi sang đồng euro theo tỷ giá bình quân năm do EC công bố, sau đó tính ra số chứng chỉ CBAM được giảm bằng cách lấy giá carbon thực trả trên mỗi tấn hàng chia cho giá tham chiếu bình quân năm của chứng chỉ CBAM rồi nhân với khối lượng hàng hóa khai báo.

Cách tính số chứng chỉ CBAM được giảm khi xuất khẩu sang EU. Nguồn: EC.
Quy định đưa ra hai phương án để nhà nhập khẩu EU chứng minh chi phí carbon đã thực trả. Nếu khai báo theo chi phí thực trả, cơ sở sản xuất ngoài EU phải lập báo cáo giá carbon bằng tiếng Anh theo mẫu điện tử của EC kèm chứng từ thanh toán, đồng thời phải được bên thứ ba độc lập chứng nhận với mức trọng yếu 5%.
Trong hai năm đầu tiên, tức giai đoạn 2026 – 2027, các tổ chức thẩm định CBAM đã được công nhận có thể đồng thời xác nhận cả dữ liệu phát thải lẫn bằng chứng giá carbon đã trả mà chưa cần cấp phép bổ sung.
Từ năm 2028, đơn vị chứng nhận bắt buộc phải có chứng nhận chuyên biệt từ cơ quan công nhận quốc gia của EU.
Ở phương án thay thế, nhà nhập khẩu có thể lựa chọn sử dụng mức giá carbon mặc định do EC công bố trên Sổ đăng ký CBAM để giảm gánh nặng giấy tờ, và bắt buộc phải áp dụng giá mặc định này nếu sử dụng giá trị mặc định để khai báo lượng phát thải ẩn chứa.
Tác động thực tế đối với doanh nghiệp Việt Nam
Quy định mới liên quan trực tiếp đến các doanh nghiệp Việt Nam đang xuất khẩu nhóm hàng thuộc diện điều chỉnh của CBAM sang thị trường EU như sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro.
Việt Nam đã chính thức khai trương vận hành thí điểm sàn giao dịch carbon nội địa từ ngày 29/6 vừa qua, phân bổ hạn ngạch cho 110 cơ sở thuộc ba ngành nhiệt điện, sắt thép, xi măng.
Tuy nhiên, trong giai đoạn thí điểm kéo dài đến hết năm 2028, trước khi chuyển sang đấu giá hạn ngạch từ năm 2029, hạn ngạch phát thải vẫn đang được cấp miễn phí 100% và cơ chế của Việt Nam chưa nằm trong Phụ lục II của EU, mặc dù việc chưa có tên không đồng nghĩa không đủ điều kiện; vẫn cần đánh giá cơ chế và bằng chứng thực trả.
Theo nguyên tắc chỉ khấu trừ phần chi phí thực trả sau khi trừ hạn ngạch miễn phí, các doanh nghiệp sản xuất thuần túy trong nước hiện chưa phát sinh khoản chi phí carbon nội địa đáng kể để được giảm trừ ngay nghĩa vụ CBAM.
Tuy vậy, một điểm sáng đáng chú ý nằm ở quy định cho phép khấu trừ giá carbon đã trả đối với phần phát thải ẩn chứa trong nguyên liệu tiền chất đầu vào.
Nghia·là, doanh nghiệp nhập khẩu phôi thép, nhôm thỏi hoặc nguyên liệu hóa chất từ các quốc gia và vùng lãnh thổ có cơ chế định giá carbon thuộc Phụ lục II như Trung Quốc, Hàn Quốc, Indonesia, Ấn Độ, Nhật Bản hay Đài Loan để gia công, sản xuất thành phẩm xuất sang EU, chi phí carbon đã nộp ở khâu nguyên liệu thượng nguồn đó hoàn toàn có thể được tính vào hồ sơ khấu trừ.
Khi có báo cáo chứng nhận hợp lệ từ nhà cung cấp hoặc áp dụng mức giá mặc định của EC, khoản khấu trừ này sẽ giúp đối tác nhập khẩu EU giảm số lượng chứng chỉ CBAM phải mua, qua đó gia tăng lợi thế cạnh tranh về giá và giữ vững đơn hàng cho doanh nghiệp Việt Nam.
Doanh nghiệp cần làm gì?

Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì?
Trước thềm kỳ kê khai và quyết toán CBAM đầu tiên đối với hàng hóa nhập khẩu trong năm 2026, dự kiến vào ngày 30/9/2027, các doanh nghiệp xuất khẩu cần chủ động rà soát toàn bộ chuỗi cung ứng, đặc biệt là nguồn nguyên liệu đầu vào và dữ liệu phát thải hàm chứa trong sản phẩm.
Đối với nguyên liệu nhập khẩu từ các quốc gia đã triển khai cơ chế định giá carbon, doanh nghiệp nên sớm làm việc với nhà cung cấp để thu thập dữ liệu phát thải thực tế, chứng từ chứng minh giá carbon đã thanh toán và báo cáo chứng nhận độc lập theo yêu cầu của CBAM.
Trường hợp chưa có đủ hồ sơ chứng minh, doanh nghiệp cần phối hợp với nhà nhập khẩu EU theo dõi các mức giá carbon mặc định do EC công bố để xác định khả năng được khấu trừ.
Song song đó, doanh nghiệp cần chuẩn hóa hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định phát thải (MRV), minh bạch hóa dữ liệu tiêu thụ năng lượng, nguyên liệu và các chi phí liên quan đến giảm phát thải.
Đây không chỉ là yêu cầu để đáp ứng CBAM mà còn là bước chuẩn bị cần thiết khi Việt Nam đã chuyển sang giai đoạn triển khai thí điểm thị trường carbon trên phạm vi toàn quốc.
Theo lộ trình, giai đoạn thí điểm phân bổ hạn ngạch sẽ kéo dài hết năm 2028, cơ chế đấu giá hạn ngạch được triển khai từ năm 2029. Tức, hạn ngạch phát thải sẽ không còn "miễn phí", đáp ứng yêu cầu để trở thành một loại công cụ tương đương thuế carbon.
Ngoài ra, việc sớm kết nối với các tổ chức thẩm tra CBAM được EU công nhận cũng sẽ giúp doanh nghiệp kiểm tra đồng bộ dữ liệu phát thải và hồ sơ giá carbon đã thanh toán.
Trong bối cảnh thị trường carbon Việt Nam đang từng bước hình thành cơ chế giao dịch và định giá phát thải, việc chuẩn hóa hồ sơ, chứng từ ngay từ giai đoạn này sẽ tạo cơ sở để doanh nghiệp chứng minh các khoản chi phí carbon đủ điều kiện khấu trừ theo quy định của EU.

