EU siết chuẩn bền vững với sản phẩm cà phê nhập khẩu

Theo khuyến nghị của Thương vụ Việt Nam tại Thụy Điển, kiêm nhiệm Đan Mạch, Na Uy, Iceland và Latvia, các doanh nghiệp xuất khẩu cà phê Việt Nam cần thực hiện những thay đổi căn bản trong cách thức sản xuất và quản trị chuỗi cung ứng nếu muốn duy trì và mở rộng thị phần tại EU, đặc biệt là khu vực Bắc Âu.

Không chỉ dừng lại ở yêu cầu về chất lượng hạt cà phê, EU yêu cầu doanh nghiệp phải chứng minh toàn bộ quá trình sản xuất đáp ứng các tiêu chuẩn bền vững. Điều này bao gồm việc ghi chép, lưu trữ và báo cáo đầy đủ về phương thức canh tác, điều kiện lao động, việc sử dụng nước, phân bón và hóa chất, cũng như lượng phát thải và tác động môi trường trong suốt quá trình trồng trọt, chế biến và vận chuyển. Nghĩa vụ này không chỉ áp dụng với doanh nghiệp lớn mà còn lan tỏa đến các hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và nông hộ trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Quy định chống phá rừng của EU (EUDR) được đánh giá là rào cản lớn nhất đối với cà phê Việt Nam trong giai đoạn tới. Kể từ ngày 30/12/2025, mọi lô hàng cà phê xuất khẩu vào EU phải kèm theo bằng chứng cho thấy sản phẩm không được trồng trên diện tích đất có hoạt động phá rừng sau tháng 12/2020.

Ảnh minh họa

Yêu cầu này buộc doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc đầy đủ, bao gồm bản đồ xác định chính xác tọa độ địa lý của từng vùng trồng. Đây là thách thức không nhỏ đối với ngành cà phê Việt Nam, khi phần lớn sản lượng vẫn đến từ các nông hộ nhỏ lẻ với phương thức quản lý truyền thống, thiếu dữ liệu số hóa và hồ sơ pháp lý đồng bộ.

Tuy nhiên, Thương vụ Việt Nam cho biết nhiều quốc gia sản xuất cà phê đã chủ động ứng dụng công nghệ để đáp ứng EUDR. Việc đầu tư vào các giải pháp lập bản đồ, truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ quy định mà còn tạo nền tảng dữ liệu quan trọng để quản lý chuỗi cung ứng hiệu quả hơn.

Song song với EUDR, EU đã ban hành hai chỉ thị quan trọng nhằm tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp đối với con người và môi trường. Chỉ thị Thẩm định trách nhiệm doanh nghiệp đối với phát triển bền vững (CSDDD), có hiệu lực từ tháng 7/2024, áp dụng đối với các doanh nghiệp lớn, với lộ trình tuân thủ từ năm 2027 đến 2029. Dù phạm vi áp dụng cụ thể vẫn đang được EU xem xét điều chỉnh, xu hướng tăng cường trách nhiệm doanh nghiệp được đánh giá là không thể đảo ngược.

Bên cạnh đó, Chỉ thị Báo cáo phát triển bền vững doanh nghiệp (CSRD) bắt đầu có hiệu lực từ năm 2025, yêu cầu doanh nghiệp báo cáo chi tiết về môi trường, xã hội và lao động. Mặc dù các doanh nghiệp nhỏ và hợp tác xã không thuộc diện áp dụng trực tiếp, nhưng vẫn phải cung cấp dữ liệu cho các đối tác lớn trong chuỗi cung ứng, khiến yêu cầu minh bạch lan tỏa đến toàn ngành cà phê.

Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy - đại diện Thương vụ Việt Nam tại Thụy Điển, các doanh nghiệp và hợp tác xã cà phê cần lưu trữ đầy đủ hồ sơ về phương thức canh tác, điều kiện lao động, sử dụng tài nguyên và tác động môi trường trong toàn bộ vòng đời sản phẩm.

Một nội dung được EU đặc biệt nhấn mạnh là vấn đề lao động. Kể từ tháng 12/2027, EU sẽ cấm lưu hành trên thị trường các sản phẩm được sản xuất bằng lao động cưỡng bức, không phân biệt quy mô doanh nghiệp. Theo quy định của EU, lao động cưỡng bức bao gồm việc ép buộc người lao động làm việc trái ý muốn hoặc sử dụng lao động trẻ em theo cách gây tổn hại đến sức khỏe, giáo dục và sự phát triển thể chất, tinh thần của trẻ.

Trong bối cảnh ngành cà phê chịu áp lực về giá, nguy cơ vi phạm lao động có thể gia tăng nếu nông dân không đủ khả năng thuê lao động trưởng thành. Do đó, Thương vụ Việt Nam khuyến nghị doanh nghiệp xuất khẩu cần xây dựng chính sách giá thu mua hợp lý, bảo đảm nông dân có thể trả lương công bằng cho người lao động theo tiêu chuẩn địa phương. Đây được xem là điều kiện then chốt để đáp ứng yêu cầu chống lao động cưỡng bức và bảo đảm tính bền vững lâu dài của chuỗi cung ứng.

Để tuân thủ các quy định mới, doanh nghiệp cà phê Việt Nam cần chủ động xác định các khâu có nguy cơ rủi ro về lao động trong chuỗi cung ứng, ban hành quy định rõ ràng đối với nhà cung cấp, đào tạo nông dân và người lao động về quyền lao động, thiết lập cơ chế phản ánh vi phạm an toàn, đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát thông qua các đợt đánh giá độc lập.

Bên cạnh những thách thức, các quy định bền vững mới của EU cũng mở ra cơ hội để ngành cà phê Việt Nam tái cấu trúc theo hướng minh bạch, bền vững và giá trị cao hơn. Việc đáp ứng thành công các tiêu chuẩn khắt khe của EU, đặc biệt tại khu vực Bắc Âu – nơi người tiêu dùng sẵn sàng chi trả cao cho sản phẩm có trách nhiệm với môi trường và xã hội sẽ giúp cà phê Việt Nam nâng cao vị thế và sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi sang mô hình sản xuất bền vững, đầu tư công nghệ truy xuất nguồn gốc, quản trị dữ liệu và tăng cường liên kết với nông dân không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc nếu cà phê Việt Nam muốn đứng vững tại một trong những thị trường khó tính nhưng giàu tiềm năng nhất thế giới.

Sơn Nguyễn