EU và cuộc khủng hoảng Ceuta

Vì sao Ceuta trở thành điểm nóng di cư?

Ceuta và Melilla, một vùng lãnh thổ Tây Ban Nha nằm ở mỏm Bắc Phi, có đường biên giới trên bộ duy nhất của EU với châu Phi. Định kỳ có những đợt gia tăng đột biến các nỗ lực vượt biên đến cả hai thành phố này, mặc dù cả hai đều không cho phép tự do di chuyển tiếp vào EU vì chúng nằm ngoài khu vực Schengen không biên giới.

Thuộc quyền sở hữu của Tây Ban Nha từ năm 1580, Ceuta là nơi sinh sống của một cộng đồng dân cư hỗn hợp gồm người theo đạo Thiên Chúa và đạo Hồi, trong khi cư dân và người lao động thời vụ người Tây Ban Nha và người Morocco sống hòa thuận với nhau. Morocco không chính thức công nhận Ceuta và Melilla là lãnh thổ của Tây Ban Nha và thường gọi chúng là vùng đất bị chiếm đóng.

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen. Ảnh: REUTERS/Yves Herman/File Photo

Tây Ban Nha là điểm đến chính ở châu Âu đối với những người tìm kiếm cơ hội kinh tế tốt hơn hoặc trốn chạy khỏi bạo lực ở quê nhà. Ceuta và Melilla được tăng cường an ninh nghiêm ngặt vì chúng được xem là điểm đến của những người cố gắng đến Tây Ban Nha từ Morocco và các khu vực khác của châu Phi.

Để đến Ceuta, người ta thường bơi từ thị trấn Fnideq của Morocco, vượt qua quãng đường khoảng 5 km. Một số người khác thì thử vượt biển từ thị trấn Belyounech gần hơn.

Năm 2022, 23 người thiệt mạng khi khoảng 2.000 người, chủ yếu đến từ vùng cận Sahara châu Phi, cố gắng vượt biên từ Morocco vào Melilla, trong khi năm 2014, ít nhất 14 người chết ngoài khơi Ceuta khi 200 người cố gắng vào bằng cách trèo qua hàng rào biên giới hoặc bơi qua đê chắn sóng ngăn cách thành phố này với lãnh thổ Morocco.

Lượng người di cư đến Ceuta và Melilla nhìn chung thấp hơn nhiều so với lượng người đến Tây Ban Nha thông qua quần đảo Canary và Balearic.

Tổng dân số nhập cư của Tây Ban Nha đã tăng lên đáng kể trong những thập kỷ gần đây, với khoảng 10 triệu người trong tổng số 50 triệu dân sinh ra ở nước ngoài. Nhiều người đến từ Colombia, Venezuela và Morocco và làm việc trong các lĩnh vực trọng điểm của nền kinh tế Tây Ban Nha, bao gồm nông nghiệp, du lịch và dịch vụ.

Người dân từ Morocco đến Ceuta. Ảnh: Reduan/EPA

Ít nhất là từ giữa những năm 1990, hàng nghìn người vượt Địa Trung Hải mỗi năm từ các quốc gia Bắc Phi và Thổ Nhĩ Kỳ để tìm kiếm tị nạn ở châu Âu. Theo số liệu từ Tổ chức Di cư Quốc tế, đã có 35.153 người di cư thiệt mạng và mất tích được ghi nhận ở Địa Trung Hải kể từ năm 2014, với 1.493 người chết hoặc mất tích trong 7 tháng đầu năm 2026.

Theo giới quan sát, vụ vượt biên này có thể liên quan đến sự cạnh tranh giữa Morocco và Algeria, cũng như chuyến thăm gần đây của Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez tới Algiers vào ngày 20/7 vừa qua - chuyến thăm đầu tiên của một Thủ tướng Tây Ban Nha trong vòng 4 năm - đánh dấu sự tan băng trong quan hệ với Algeria.

Trong lần vượt biên ồ ạt gần đây vào tháng 5/2021 diễn ra sau khi Morocco nới lỏng kiểm soát biên giới trong bối cảnh tranh chấp ngoại giao với Tây Ban Nha về quyết định của Tây Ban Nha cho phép lãnh đạo phong trào độc lập Tây Sahara, Mặt trận Polisario, được điều trị COVID-19 tại Tây Ban Nha.

Cả Morocco và Mặt trận Polisario đều tuyên bố chủ quyền đối với Tây Sahara, vùng lãnh thổ từng thuộc quyền cai trị của Tây Ban Nha cho đến năm 1975, khi chính quyền thuộc địa trao trả lãnh thổ này cho Morocco và Mauritania.

Phát biểu từ Ceuta hôm 31/7, ông Sánchez cho rằng dòng người nhập cư đột ngột là do bọn buôn người lan truyền tin đồn về phán quyết gần đây của Tòa án Tối cao Tây Ban Nha rằng những người di cư bất hợp pháp đến bằng đường biển không thể bị trả về ngay lập tức.

Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez chỉ trích các chính phủ châu Âu khác vì không hỗ trợ Tây Ban Nha. Ảnh: Borja Puig de la Bellacasa/Moncloa Handout/EPA

Cuộc khủng hoảng ngoại giao đó đã kết thúc vào năm 2022 khi Madrid đảo ngược chính sách trung lập lâu nay của mình và ủng hộ kế hoạch của Morocco về Tây Sahara - một động thái đã gây ra rạn nứt ngoại giao giữa Madrid và Algiers, quốc gia ủng hộ nhóm Polisario.

Tây Ban Nha đã triển khai lực lượng vũ trang và cảnh sát bổ sung để lập lại trật tự sau vụ xâm phạm, mà ông Sánchez mô tả là "sự vi phạm toàn vẹn lãnh thổ của Tây Ban Nha". Nhờ thế, trật tự đã được lập lại. Chính quyền Tây Ban Nha ước tính khoảng 69.500 người di cư đã trở về Morocco trong 4 ngày, từ 31/7 đến 3/8, vượt quá ước tính ban đầu là 50.000 người đã đến vùng lãnh thổ này. Giới chức ở Ceuta báo cáo rằng 88 người đã thiệt mạng khi cố gắng đến Ceuta.

Kêu gọi hành động

Lãnh đạo Ủy ban châu Âu (EC) và EU đã lên tiếng kêu gọi toàn khối hành động nhằm chung tay giải quyết và ngăn chặn những cuộc khủng hoảng di cư tương tự trong tương lai. Trong một bức thư gửi Thủ tướng Tây Ban Nha Sánchez hôm 3/8, Chủ tịch EC Ursula von der Leyen cho biết: “Từ vụ việc này, rõ ràng là chúng ta phải làm nhiều hơn nữa để tăng cường an ninh biên giới tại các điểm trọng yếu, bao gồm giám sát chặt chẽ và sử dụng các rào chắn vật lý khi cần thiết”.

Bà ca ngợi cách xử lý nhanh chóng cuộc khủng hoảng của Thủ tướng Tây Ban Nha, sau khi phần lớn người di cư rời khỏi Ceuta và các quan chức Tây Ban Nha bắt đầu lắp đặt một hàng rào nổi dài 500 mét tại biên giới với Morocco. "Trật tự đã được lập lại và hệ thống hồi hương đã hoạt động hiệu quả", bà viết trong thư.

Bà cho rằng EU nên tập trung mạnh vào 5 lĩnh vực: tăng cường hợp tác với các nước ngoài EU để ngăn chặn di cư; củng cố biên giới bên ngoài; triển khai hệ thống cảnh báo sớm; triệt phá các mạng lưới buôn lậu; và thúc đẩy việc hồi hương những người không có quyền cư trú.

Cảnh sát và binh lính Tây Ban Nha tuần tra trên trục đường ven biển Ceuta trong “cơn bão” di cư, ngày 1/8/2026. Ảnh: Al Jajeera

Truyền thông Italy đưa tin chính phủ của bà Giorgia Meloni muốn đẩy nhanh việc mở các trung tâm di cư ngoài khơi, điều mà chuyên gia nhân quyền hàng đầu châu Âu gần đây cho rằng có nguy cơ trở thành "những hố đen nhân quyền".

Tháng 6 vừa qua, EU đã mở cửa cho các trung tâm giam giữ ngoài khơi, một bước đi chưa từng có tiền lệ so với các quy định pháp luật, như một phần của đạo luật nhằm tăng cường trục xuất những người không có quyền cư trú hợp pháp.

Giữa những lời chỉ trích gay gắt về phản ứng thiếu nhất quán của EU đối với các vụ vượt biên ở Ceuta, bà Von der Leyen nhấn mạnh rằng Tây Ban Nha có thể tiếp cận các quỹ của EU cũng như sự hỗ trợ từ cơ quan biên phòng Frontex. Cho đến nay, Madrid vẫn chưa yêu cầu sự hỗ trợ của Frontex.

Các vụ vượt biên - được các chính trị gia cực hữu trên khắp châu Âu lợi dụng - đã phơi bày những chia rẽ sâu sắc về vấn đề di cư, khiến nhà lãnh đạo Tây Ban Nha bị cô lập.

Cuối tuần qua, Thủ tướng Sánchez đã chỉ trích các chính phủ khác vì không ủng hộ Tây Ban Nha, sau khi Italy và Đan Mạch dẫn đầu các lời kêu gọi loại trừ tạm thời nước này khỏi khu vực Schengen. Ông Sánchez cho rằng thái độ như vậy “xuất phát từ định kiến, tin giả, sự thiếu hiểu biết hoặc lợi ích chính trị” và trái với luật pháp châu Âu và nhân đạo “cũng như các nguyên tắc đoàn kết gắn kết chúng ta lại với nhau”.

Italy và Đan Mạch đã tổ chức một bức thư có chữ ký của 20 quốc gia thành viên EU khác, dường như đổ lỗi cho cuộc khủng hoảng là do quyết định của ông Sánchez về việc hợp pháp hóa tình trạng của 500.000 người di cư không có giấy tờ. “Chúng ta có nghĩa vụ phải ngăn chặn hiệu quả và kiên quyết chống lại nạn di cư bất hợp pháp”, 22 nhà lãnh đạo viết, lập luận về sự cần thiết phải giải quyết “tất cả các chính sách có thể đóng vai trò là yếu tố thu hút, chẳng hạn như việc hợp pháp hóa một số lượng rất lớn người di cư bất hợp pháp”.

Trong khi đó, vào tháng 6/2026 vừa qua, hơn 1 triệu người nhập cư không có giấy tờ và người xin tị nạn đã nộp đơn xin hợp pháp hóa tình trạng cư trú của họ tại Tây Ban Nha theo một chương trình của chính phủ nhằm khai thác và bảo vệ những lợi ích của nhập cư trong bối cảnh hầu hết các quốc gia châu Âu đang đóng cửa biên giới.

Lực lượng chức năng Tây Ban Nha vất vả với dòng người nhập cư trái phép

Mặc dù sáng kiến hợp thức hóa quy mô lớn, được chính phủ do đảng xã hội lãnh đạo công bố hồi tháng 1/2026, ban đầu dự kiến sẽ mang lại lợi ích cho khoảng 500.000 người, nhưng đến khi thời hạn đăng ký kết thúc vào 30/6, số người đăng ký đã vượt quá gấp đôi con số đó.

Chương trình này cấp giấy phép cư trú và làm việc, ban đầu có hiệu lực trong một năm, cho những người nộp đơn có thể chứng minh rằng họ không có tiền án tiền sự và đã sống ở Tây Ban Nha ít nhất năm tháng, hoặc đã xin bảo hộ quốc tế trước ngày 31/12/2025.

Các quốc gia thành viên EU ủng hộ cách tiếp cận cứng rắn đối với vấn đề di cư đã nêu vấn đề "các yếu tố thu hút" tại cuộc họp các Bộ trưởng Nội vụ toàn khối vào 4/8. Một nhà ngoại giao EU cho biết: "Có một số lo ngại rằng việc hợp pháp hóa cho 1,2 triệu người có thể được sử dụng để tạo ra hình ảnh rằng cánh cửa vẫn rộng mở", ám chỉ con số ước tính những người đã nộp đơn xin hợp pháp hóa theo chương trình của Chính phủ Tây Ban Nha năm 2026.

Nghiên cứu học thuật không tìm thấy bằng chứng nào cho thấy các chương trình hợp pháp hóa có tác động thu hút người nhập cư bất hợp pháp.

Michele LeVoy, Giám đốc của Picum, một tổ chức bảo vệ quyền lợi của người di cư không có giấy tờ, cho biết các chương trình hợp pháp hóa đã bị các chính phủ của EU chỉ trích trong 2 thập kỷ qua. “Nếu một quốc gia EU đưa ra các cơ hội hợp pháp hóa, các quốc gia thành viên khác tin rằng điều đó có thể dẫn đến sự di chuyển thứ cấp (di chuyển tiếp đến các quốc gia thành viên EU khác), đó là điều mà các quốc gia thành viên EU không muốn và điều đó rất có thể giải thích cho phản ứng gay gắt”.

Giữa những nghi ngờ lan rộng rằng Morocco đã góp phần gây ra cuộc khủng hoảng, bà Von der Leyen mô tả quốc gia này là “một đối tác chiến lược quan trọng”, đặc biệt là trong việc chống lại “di cư bất hợp pháp”.

Các quan chức cho biết, trước các vụ vượt biên ở Ceuta, EC đang tìm cách nâng cấp quan hệ ngoại giao của EU với Morocco lên mức “quan hệ đối tác chiến lược toàn diện”. EU đã có các thỏa thuận rộng rãi tương tự với Ai Cập và Tunisia, bao gồm các cam kết ngăn chặn di cư, nhưng đã bị các nhóm nhân quyền chỉ trích mạnh mẽ.

Bà Von der Leyen viết: “Về bất cứ vấn đề nào liên quan đến Ceuta và Melilla, chúng ta có thể tăng cường hệ thống cảnh báo sớm quản lý biên giới và cải thiện hỗ trợ kỹ thuật và tài chính cho Morocco”.