Gần 1 tỷ USD của chính phủ Mỹ chảy vào các dự án hợp tác với phòng thí nghiệm quốc phòng Trung Quốc
Báo cáo cho thấy Mỹ cấp gần 1 tỷ USD cho các dự án hợp tác với phòng thí nghiệm quân sự Trung Quốc, gây lo ngại về an ninh quốc gia.
Quan hệ Mỹ - Trung căng thẳng dẫn đến không tin cậy nhau trong hợp tác nghiên cứu khoa học, nhất là trong lĩnh vực liên quan quân sự - quốc phòng. Ảnh:
Một báo cáo nghiên cứu độc lập mới công bố cho biết trong giai đoạn 2019–2025, gần 1 tỷ USD từ ngân sách nghiên cứu khoa học của chính phủ Mỹ đã hỗ trợ các dự án hợp tác học thuật với những phòng thí nghiệm thuộc hệ thống nghiên cứu quốc phòng Trung Quốc. Phát hiện này làm dấy lên quan ngại sâu sắc trong chính phủ và Quốc hội Mỹ về các lỗ hổng trong chính sách an ninh nghiên cứu.
Gần 1 tỷ USD ngân sách chảy vào các dự án hợp tác nghiên cứu với Trung Quốc
Bản báo cáo do Center for Research Security and Integrity (CRSI) - một tổ chức nghiên cứu độc lập tại bang Virginia chuyên phân tích các vấn đề liên quan đến an ninh nghiên cứu khoa học, liêm chính học thuật và rủi ro chuyển giao công nghệ - công bố, lần đầu tiên lượng hóa cụ thể mức độ mà nguồn tài trợ nghiên cứu của Mỹ đã gián tiếp hỗ trợ hệ thống nghiên cứu công nghiệp quốc phòng Trung Quốc.
Báo cáo cho biết trong 1.793 bài báo hợp tác Mỹ - Trung, có ít nhất 313 bài thừa nhận đã nhận tài trợ từ ngân sách liên bang Mỹ, với tổng số tiền tối thiểu 943,5 triệu USD. Các cơ quan tài trợ gồm National Science Foundation (NSF, Quỹ Khoa học Quốc gia), United States Department of Energy (DOE, Bộ Năng lượng), United States Department of Defense (DOD, Bộ Quốc phòng nay là Bộ Chiến tranh) và National Institutes of Health (NIH, Viện Y tế Quốc gia). Tuy nhiên, báo cáo nhấn mạnh do việc công bố nguồn tài trợ chưa đầy đủ và thiếu minh bạch, con số thực tế có thể còn cao hơn.
Phân tích của CRSI cho thấy hệ thống nghiên cứu học thuật của Mỹ cho phép mức độ hợp tác quốc tế rất rộng mở về mặt thể chế, trong khi các quy định kiểm soát xuất khẩu và chính sách an ninh nghiên cứu của Mỹ chưa bao phủ đầy đủ lĩnh vực nghiên cứu học thuật. Điều này khiến các trường đại học và nhà khoa học Mỹ vẫn có thể hợp tác công bố với các phòng thí nghiệm quân sự Trung Quốc dù một số thực thể đã bị đưa vào danh sách kiểm soát hoặc danh sách thực thể.
Báo cáo cho rằng hệ thống an ninh nghiên cứu của Mỹ “chưa thích ứng với một thực tế mâu thuẫn” – Trung Quốc vừa là một thành viên quan trọng của hệ sinh thái khoa học toàn cầu, vừa là đối thủ cạnh tranh chiến lược hàng đầu của Mỹ. Kết luận của CRSI cho rằng dù đã trải qua nhiều năm cải cách, chính sách an ninh nghiên cứu của Mỹ vẫn chưa đủ để ngăn chặn các hợp tác rủi ro cao với các thực thể có liên hệ quân đội Trung Quốc.
Trí tuệ nhân tạo là một lĩnh vực nhạy cảm trong vấn đề hợp tác nghiên cứu Mỹ - Trung. Ảnh: VOA.
Công nghệ then chốt có thể chảy vào quân đội Trung Quốc
Các đối tác phía Trung Quốc liên quan tới 45 phòng thí nghiệm quốc phòng do chính phủ Trung Quốc xác định. Các lĩnh vực hợp tác bao gồm vũ khí định hướng năng lượng, trí tuệ nhân tạo, tính toán hiệu năng cao, khoa học vật liệu, công nghệ mô phỏng vũ khí hạt nhân và công nghệ siêu vượt âm – đều là những lĩnh vực then chốt liên quan trực tiếp đến năng lực quân sự. Báo cáo nhận định: “Đây đều là các công nghệ có thể thay đổi căn bản năng lực quân sự và tác chiến trong tương lai, và các phòng thí nghiệm quốc phòng Trung Quốc đã trực tiếp hưởng lợi từ những nghiên cứu này”.
Báo cáo cũng phát hiện National Science Foundation là nguồn tài trợ lớn nhất, chiếm tới 72% tổng số tiền. Ngoài ra còn có Bộ Năng lượng Mỹ, Văn phòng Nghiên cứu Hải quân và Bộ Quốc phòng. Ít nhất 10 phòng thí nghiệm quốc gia của Mỹ – bao gồm Argonne National Laboratory (Phòng thí nghiệm Quốc gia Argonne), Brookhaven National Laboratory (Phòng thí nghiệm Quốc gia Brookhaven) và Oak Ridge National Laboratory (Phòng thí nghiệm Quốc gia Oak Ridge) – đã trở thành đồng tác giả các bài báo với phòng thí nghiệm quốc phòng Trung Quốc.
Lầu Năm Góc cho biết từ năm nay đã áp dụng quy định mới, cấm cấp ngân sách nghiên cứu cho các thực thể bị xác định là “doanh nghiệp công nghiệp – quân sự Trung Quốc”, bao gồm ngăn chặn các doanh nghiệp quân sự Trung Quốc hoạt động tại Mỹ tiếp nhận nguồn tài trợ nghiên cứu cơ bản từ Bộ Chiến tranh.
Những biện pháp này được đưa ra sau cuộc điều tra của Ủy ban Đặc biệt Hạ viện về Cạnh tranh Chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc (thường gọi là Ủy ban về Trung Quốc) vào tháng 9 năm ngoái. Cuộc điều tra cho thấy trong giai đoạn từ tháng 6/2023 đến tháng 6/2025, có 1.400 bài nghiên cứu liên quan đến hợp tác với các thực thể Trung Quốc.
Báo cáo của CRSI khuyến nghị Quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật Nghiên cứu An toàn 2025 (SAFE Research Act) nhằm đảm bảo nguồn tài chính và chuyên môn của Mỹ không bị đối thủ lợi dụng. Đồng thời, báo cáo đề xuất thành lập một trung tâm liên bang tập trung mới về an ninh và liêm chính nghiên cứu, cũng như phối hợp với các đồng minh để xây dựng các cơ chế mới bảo vệ an toàn cho nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.
Đạo luật Nghiên cứu An toàn 2025 do Chủ tịch Ủy ban Đặc biệt về Trung Quốc, Hạ nghị sĩ Đảng Cộng hòa John Moolenaar đề xuất, nhằm ngăn chặn việc nguồn vốn và chuyên môn của Mỹ bị Trung Quốc khai thác. Dự luật cấm cấp ngân sách nghiên cứu STEM liên bang cho các nhà nghiên cứu hợp tác với thực thể do đối thủ nước ngoài kiểm soát và bị xem là rủi ro an ninh quốc gia; cấm cấp ngân sách Bộ Chiến tranh cho các trường đại học có hợp tác với các thực thể đó; đồng thời yêu cầu tăng cường công bố minh bạch về hợp tác, đi lại và quan hệ liên kết với các thực thể của đối thủ nước ngoài.
Báo cáo của CRSI cho biết gần 1 tỷ USD của chính phủ Mỹ đã chảy vào các dự án hợp tác nghiên cứu liên quan đến quốc phòng của Trung Quốc. Ảnh: AFP.
Trường đại học danh tiếng vướng tranh cãi hợp tác
Princeton University và University of Tennessee được nêu tên là hai tổ chức Mỹ hợp tác thường xuyên nhất với các phòng thí nghiệm quốc phòng Trung Quốc.
Báo cáo tiết lộ các nhà nghiên cứu của Princeton đã đồng công bố 11 bài báo với Viện Vật lý Ứng dụng và Toán tính toán Bắc Kinh (IAPCM) – đơn vị phụ trách nghiên cứu vũ khí hạt nhân của Trung Quốc – và tất cả các nghiên cứu này đều nhận tài trợ từ United States Department of Energy.
11 bài báo nói trên cũng đề cập việc Princeton nhận tài trợ từ tập đoàn AI Trung Quốc iFlytek Co.. Mỹ đã đưa iFlytek vào danh sách kiểm soát xuất khẩu từ năm 2019 và công ty này vẫn nằm trong danh sách đó.
Ngoài ra, giáo sư Peter Liaw của Đại học Tennessee bị cho là nhà khoa học tích cực hợp tác nhất với các phòng thí nghiệm quốc phòng Trung Quốc. Ông tham gia 42 bài báo có liên quan đến hợp tác với Phòng thí nghiệm Trọng điểm Quốc gia về Luyện kim Bột (SKLPM) – đơn vị có liên hệ sâu với chương trình bom nguyên tử và vũ khí siêu vượt âm của Trung Quốc.
Phản hồi chính thức và phủ nhận từ doanh nghiệp
Trước báo cáo này, National Science Foundation tuyên bố họ “nhận thức rõ tầm quan trọng của việc cân bằng giữa hợp tác khoa học và các cân nhắc an ninh quốc gia”, đồng thời đã tăng cường yêu cầu công bố thông tin về hợp tác nước ngoài đối với các bên nhận tài trợ.
Một người phát ngôn của Lầu Năm Góc không bình luận trực tiếp về báo cáo, nhưng cho biết đang triển khai nhiều biện pháp để bảo vệ nghiên cứu, bao gồm cấm cấp ngân sách cho các thực thể bị xác định là doanh nghiệp công nghiệp–quân sự Trung Quốc.
Trong khi đó, iFlytek ban đầu phủ nhận toàn bộ khi được Bloomberg yêu cầu bình luận và yêu cầu cung cấp các bài báo cụ thể; tuy nhiên, sau khi Bloomberg gửi báo cáo nói trên, công ty không tiếp tục phản hồi.
Đại sứ quán Trung Quốc tại Mỹ tuyên bố rằng việc các nhà khoa học các nước hợp tác công bố bài báo là nhằm “chia sẻ thành quả với thế giới, mang lại lợi ích cho tất cả mọi người”.
