Gắn vùng nguyên liệu với chế biến: Nâng cao giá trị nông sản
Lào Cai đang sở hữu nguồn nguyên liệu quan trọng cho phát triển nông nghiệp hàng hóa với quế, chè, chuối, dứa, cây ăn quả và dược liệu. Nông nghiệp hiện chiếm trên 20% cơ cấu kinh tế của tỉnh, tạo sinh kế cho hàng chục nghìn hộ dân. Tuy nhiên, giá trị nông sản chưa tương xứng với tiềm năng, đầu ra còn thiếu bền vững, đặt ra yêu cầu ngày càng cấp thiết phải gắn chặt vùng nguyên liệu với chế biến để tạo giá trị gia tăng thực chất.
Những năm gần đây, nông nghiệp Lào Cai từng bước chuyển từ sản xuất manh mún sang tổ chức theo vùng hàng hóa tập trung. Đến nay, trên địa bàn tỉnh đã hình thành hơn 60 vùng sản xuất nông nghiệp hàng hóa với trên 70.000 ha, tập trung vào các nhóm sản phẩm chủ lực như quế, chè, chuối, dứa, cây ăn quả ôn đới và dược liệu. Cùng với mở rộng quy mô, chất lượng vùng nguyên liệu từng bước được nâng lên thông qua áp dụng các tiêu chuẩn sản xuất.
Toàn tỉnh hiện có hơn 230 ha sản xuất đạt tiêu chuẩn VietGAP; trên 25.700 ha cây trồng được chứng nhận sản xuất hữu cơ, chủ yếu là quế và chè; 120 ha cây dược liệu đạt tiêu chuẩn GACP-WHO. Một số vùng chuối, dứa, chè đã được cấp mã số vùng trồng, đủ điều kiện tham gia các kênh tiêu thụ có yêu cầu cao trong nước và xuất khẩu.
Vùng nguyên liệu của Lào Cai không còn dừng ở “làm nhiều” mà đang từng bước chuyển sang “làm chuẩn”. Tuy nhiên, chuẩn đầu vào mới chỉ là điều kiện cần; điều kiện đủ để nâng cao giá trị nông sản vẫn nằm ở khâu tiếp theo là chế biến.
Thực tế cho thấy, dù đã có nền tảng vùng nguyên liệu khá rõ nét, song giá trị gia tăng của nông sản Lào Cai vẫn tăng chậm. Một trong những nguyên nhân là mối liên kết giữa sản xuất và chế biến chưa thật sự chặt chẽ.
Theo đánh giá của ngành chức năng, tỷ lệ diện tích sản xuất nông nghiệp tham gia liên kết chuỗi trên địa bàn tỉnh hiện mới đạt khoảng 30%.
Toàn tỉnh hiện có trên 1.000 cơ sở chế biến nông, lâm sản, nhưng phần lớn quy mô còn nhỏ, công nghệ chưa đồng bộ, chủ yếu dừng lại ở sơ chế và bảo quản. Chế biến sâu - khâu quyết định nâng cao giá trị sản phẩm vẫn còn là “khoảng trống” ở nhiều ngành hàng, khiến không ít nông sản vẫn phải tiêu thụ ở dạng nguyên liệu thô, dễ bị tổn thương khi thị trường biến động. Trong khi đó, hệ thống doanh nghiệp và hợp tác xã nông nghiệp tuy đã được hình thành nhưng chưa vận hành đồng bộ trong chuỗi giá trị.
Hiện nay, Lào Cai có khoảng 360 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, trong đó trên 70 doanh nghiệp tham gia chế biến nông, lâm sản. Cùng với 828 hợp tác xã đang hoạt động và hàng nghìn tổ hợp tác nông nghiệp là nền tảng quan trọng để tổ chức sản xuất theo chuỗi, song vẫn cần được kết nối chặt chẽ hơn.
Lào Cai đã xuất hiện một số mô hình liên kết sản xuất gắn với chế biến bước đầu phát huy hiệu quả. Trong lĩnh vực chè, việc tổ chức vùng nguyên liệu tập trung gắn với nhà máy chế biến giúp kiểm soát chất lượng đầu vào, đồng thời nâng tỷ lệ sản phẩm chế biến có giá trị cao.
Đối với chuối, dứa và cây dược liệu, mô hình liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm đã giúp người dân giảm phụ thuộc vào thương lái, hạn chế rủi ro khi thị trường biến động, từng bước hình thành thói quen sản xuất theo quy trình.
Minh chứng rõ nét cho vai trò “hạt nhân” của doanh nghiệp trong tổ chức chuỗi giá trị là vùng quế tại xã Trấn Yên. Trên địa bàn xã đã hình thành vùng nguyên liệu quế tập trung hơn 6.000 ha, trong đó khoảng 4.100 ha được canh tác theo hướng chuyên canh, tạo nguồn cung ổn định cho chế biến.
Với sản lượng vỏ quế khô hằng năm đạt trên 1.200 tấn, cây quế trở thành trụ cột sinh kế của người dân địa phương. Trên nền tảng đó, Công ty Cổ phần Sản xuất và Xuất khẩu quế hồi Việt Nam đã đầu tư hệ thống chế biến theo hướng đa dạng hóa sản phẩm, từng bước chuyển từ thu mua, sơ chế sang chế biến sâu, mở rộng thị trường và xây dựng thương hiệu. Nhờ gắn chặt vùng nguyên liệu với chế biến, doanh nghiệp duy trì tăng trưởng ổn định, đồng thời tạo việc làm thường xuyên cho lao động địa phương.
Thực tiễn cho thấy, nông dân chỉ thực sự nâng cao thu nhập khi trở thành "mắt xích" trong chuỗi giá trị do doanh nghiệp dẫn dắt, chứ không chỉ là người bán nguyên liệu đơn lẻ. Khi doanh nghiệp đóng vai trò “đầu tàu”, vùng nguyên liệu được tổ chức bài bản hơn, còn nhà máy có đủ điều kiện để đầu tư dài hạn.
Đánh giá về quá trình chuyển dịch, ông Trần Minh Sáng - Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh cho rằng, phát triển nông nghiệp theo chuỗi giá trị là hướng đi đúng đắn nhằm khắc phục tình trạng sản xuất manh mún, nhỏ lẻ.
“Việc tập trung phát triển các ngành hàng mũi nhọn như quế hữu cơ, cây dược liệu không chỉ gia tăng giá trị sản phẩm mà còn góp phần cải thiện chất lượng tăng trưởng theo chiều sâu, thay cho cách làm chạy theo sản lượng như trước đây”, ông Trần Minh Sáng nhấn mạnh.
Từ thực tiễn phát triển nông nghiệp của Lào Cai có thể thấy, bài toán nâng cao giá trị nông sản không nằm ở việc mở rộng thêm diện tích, mà ở chỗ tổ chức hiệu quả mối liên kết giữa vùng nguyên liệu, chế biến và thị trường. Điều này đòi hỏi các vùng sản xuất phải được rà soát, quy hoạch ổn định, phù hợp với lợi thế từng địa phương và gắn chặt với năng lực chế biến, tránh phát triển tự phát. Đồng thời, cần tiếp tục thu hút doanh nghiệp đầu tư vào chế biến nông sản, nhất là chế biến sâu các sản phẩm chủ lực, thông qua các chính sách hỗ trợ về đất đai, hạ tầng, vốn và thị trường. Với người sản xuất và hợp tác xã, tham gia liên kết chuỗi, sản xuất theo tiêu chuẩn và bảo đảm truy xuất nguồn gốc cần được coi là hướng đi tất yếu để nâng cao sức cạnh tranh.
Trong định hướng phát triển thời gian tới, tỉnh Lào Cai đang triển khai Đề án 09 về phát triển toàn diện khu vực nông thôn, trong đó xác định phát triển nông nghiệp theo chuỗi giá trị, gắn vùng nguyên liệu với chế biến và thị trường tiêu thụ là hướng đi xuyên suốt. Khi vùng nguyên liệu được tổ chức bài bản và gắn chặt với nhà máy chế biến, giá trị nông sản không còn được đo bằng sản lượng, mà bằng chất lượng và khả năng tham gia chuỗi giá trị. Đây là hướng đi để nông nghiệp Lào Cai phát triển theo chiều sâu, bền vững và mang lại sinh kế ổn định cho người dân.
