Gánh nặng kép và sức khỏe tinh thần của phụ nữ trong đời sống hiện đại

Phụ nữ ngày càng tham gia sâu vào thị trường lao động, đóng góp cho phát triển xã hội. Nhưng khi kết thúc một ngày, không ít người bắt đầu “ca làm việc thứ hai” với việc nhà, chăm sóc con cái và người thân. "Gánh nặng kép" đặt ra vấn đề phân chia trách nhiệm gia đình, bảo đảm chất lượng cuộc sống và sức khỏe tinh thần cho phụ nữ

Chị Trịnh Thị Loan, xã Đồng Thịnh (Ninh Bình) chăm sóc các lồng cá của gia đình. (Ảnh: TTXVN)

Chị Trịnh Thị Loan, xã Đồng Thịnh (Ninh Bình) chăm sóc các lồng cá của gia đình. (Ảnh: TTXVN)

“Ca làm việc thứ hai” và phần việc khó nhìn thấy

Tại nhiều đô thị Đông Á, môi trường làm việc cạnh tranh, yêu cầu về hiệu suất và khả năng kết nối liên tục đang làm thay đổi ranh giới giữa thời gian làm việc với đời sống riêng tư. Điện thoại thông minh, thư điện tử và các nhóm trao đổi công việc tạo thuận lợi cho phối hợp, nhưng cũng có thể kéo dài trạng thái sẵn sàng xử lý công việc sau giờ hành chính.

Nghiên cứu của Peng (2022) về phụ nữ làm việc văn phòng tại Thượng Hải cho thấy việc ở lại cơ quan muộn không chỉ xuất phát từ khối lượng công việc, mà còn gắn với cách tổ chức và đánh giá sự tận tụy của người lao động. Khi thời gian hiện diện và mức độ sẵn sàng đáp ứng yêu cầu trở thành dấu hiệu của tinh thần trách nhiệm, người lao động dễ tự đặt mình trong áp lực phải làm việc nhiều hơn.

Với phụ nữ, áp lực nghề nghiệp có thể chồng lên những kỳ vọng về vai trò làm vợ, làm mẹ và chăm sóc gia đình. Điều đáng quan tâm không phải là phụ nữ thiếu khả năng thích ứng, mà là sự thích ứng kéo dài đôi khi phải trả giá bằng thời gian nghỉ ngơi, các mối quan hệ và sức khỏe tinh thần. Một số nghiên cứu tại Trung Quốc cũng ghi nhận mối liên hệ giữa xung đột công việc - gia đình, kiệt sức cảm xúc và những biểu hiện bất lợi về sức khỏe tâm thần. Tuy nhiên, kết quả từ từng nhóm khảo sát không thể mặc nhiên đại diện cho toàn bộ phụ nữ Đông Á hay Việt Nam.

Gánh nặng gia đình không chỉ được tính bằng số giờ nấu ăn, dọn dẹp hay đưa đón con. Đằng sau đó còn là công việc lập kế hoạch, ghi nhớ lịch học, sắp xếp khám chữa bệnh, điều phối việc chăm sóc người cao tuổi và giải quyết những nhu cầu phát sinh. Đây là dạng lao động tinh thần ít được nhìn thấy, khó lượng hóa nhưng có thể tạo ra sự căng thẳng thường trực.

Trong nghiên cứu của Peng, một số phụ nữ đưa cả phương pháp quản lý công việc vào đời sống gia đình: Lập bảng kế hoạch, chia thời gian, theo dõi mục tiêu. Cách làm ấy có thể giúp tổ chức sinh hoạt hiệu quả hơn, song cũng cho thấy gia đình đôi khi trở thành một không gian tiếp tục đòi hỏi năng lực điều phối và trách nhiệm của người phụ nữ.

Báo cáo của Tổ chức Lao động quốc tế ILO công bố năm 2018 ước tính phụ nữ đảm nhận khoảng 76% tổng số giờ lao động chăm sóc không được trả lương trên thế giới. Con số này phản ánh sự bất cân xứng lớn trong phân công chăm sóc, dù mức độ và biểu hiện khác nhau giữa các quốc gia. Khi gánh nặng chăm sóc dồn vào một phía, cơ hội học tập, phát triển nghề nghiệp và phục hồi sức khỏe cũng có thể bị thu hẹp.

Một khía cạnh khác cần được chú ý là sự hỗ trợ giữa các thế hệ. Ở nhiều gia đình, ông bà, đặc biệt là bà, tham gia chăm sóc cháu để con cái yên tâm làm việc. Đây là biểu hiện của tình cảm và sự gắn kết gia đình, nhưng không nên vì thế mà xem thời gian, sức khỏe và nhu cầu nghỉ ngơi của người cao tuổi là nguồn lực vô hạn. Chia sẻ trách nhiệm chăm sóc cần đi cùng sự tôn trọng lựa chọn của từng thành viên.

Chia sẻ trách nhiệm để phát triển bền vững

Tại Việt Nam, phụ nữ vừa tham gia lao động, vừa đóng vai trò quan trọng trong duy trì đời sống gia đình. Những giá trị tốt đẹp về sự tận tụy, trách nhiệm và gắn bó giữa các thế hệ cần được trân trọng. Tuy nhiên, không nên đồng nhất sự tận tụy với yêu cầu phụ nữ phải tự mình gánh vác mọi công việc trong nhà, hoặc lấy khả năng hy sinh làm thước đo duy nhất về phẩm chất của họ.

Các nghiên cứu về sức khỏe tâm thần chu sinh tại Việt Nam ghi nhận mối liên hệ giữa khó khăn kinh tế, điều kiện làm việc, mức độ hỗ trợ từ chồng và một số kỳ vọng giới với nguy cơ trầm cảm sau sinh. Những bằng chứng này không có nghĩa mọi phụ nữ chịu gánh nặng kép đều mắc rối loạn tâm thần. Chúng cho thấy cần nhìn sức khỏe tinh thần trong mối quan hệ với điều kiện sống, sự hỗ trợ xã hội và phân công trách nhiệm trong gia đình, thay vì chỉ coi đó là vấn đề riêng của mỗi cá nhân.

Trong bối cảnh mức sinh giảm và già hóa dân số diễn ra, nhu cầu chăm sóc trẻ em và người cao tuổi đặt ra yêu cầu ngày càng rõ hơn đối với gia đình, cơ quan sử dụng lao động và hệ thống dịch vụ xã hội. Nếu trách nhiệm chăm sóc tiếp tục chủ yếu dựa vào thời gian và sức lực của phụ nữ, những nỗ lực thúc đẩy bình đẳng giới trong lao động có thể chưa đi đôi với bình đẳng trong đời sống hằng ngày.

Giảm gánh nặng kép trước hết cần bắt đầu từ nhận thức: Việc nhà, nuôi dạy con và chăm sóc người thân là trách nhiệm chung của các thành viên, không phải nghĩa vụ mặc định của phụ nữ. Sự tham gia thực chất của nam giới cần thể hiện trong công việc hằng ngày, từ trực tiếp chăm sóc đến cùng lập kế hoạch và chịu trách nhiệm, thay vì chỉ “giúp đỡ” khi có thời gian.

Ở nơi làm việc, việc đánh giá người lao động cần chú trọng chất lượng và kết quả thực hiện nhiệm vụ, hạn chế đồng nhất làm thêm giờ với sự tận tụy. Tổ chức thời gian hợp lý, tôn trọng thời gian nghỉ ngơi, tạo điều kiện thực hiện trách nhiệm gia đình và xây dựng môi trường làm việc không định kiến giới sẽ góp phần bảo vệ sức khỏe, duy trì năng suất lâu dài.

Ở tầm chính sách, cần tiếp tục phát triển các dịch vụ chăm sóc trẻ em, người cao tuổi và hỗ trợ sức khỏe tâm thần dễ tiếp cận; đồng thời quan tâm đo lường, ghi nhận đóng góp của lao động chăm sóc không được trả lương. Những giải pháp này không chỉ hỗ trợ phụ nữ mà còn giảm áp lực cho các gia đình, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tạo nền tảng cho phát triển bền vững.

Điều quan trọng là không đặt phụ nữ trước lựa chọn giữa thành công trong công việc và hạnh phúc gia đình. Một xã hội tiến bộ phải tạo điều kiện để mỗi người được phát triển năng lực, được chăm sóc và được nghỉ ngơi; để trách nhiệm gia đình được chia sẻ công bằng hơn. Khi gánh nặng vô hình được nhận diện và phân chia hợp lý, bình đẳng giới mới thực sự hiện diện không chỉ ở công sở mà cả trong từng mái ấm.

Lê Thị Thu Hiền Viện Xã hội học và Tâm lý học

Nguồn Nhân Dân: https://nhandan.vn/ganh-nang-kep-va-suc-khoe-tinh-than-cua-phu-nu-trong-doi-song-hien-dai-post1004398.html