Gạo Việt thoát 'bẫy' sản lượng, chinh phục phân khúc giá trị cao

Sự dịch chuyển nguồn cung trên thị trường lương thực toàn cầu đang mở ra cơ hội để ngành lúa gạo Việt Nam mở rộng không gian xuất khẩu và nâng cao giá trị thương mại...

Trong nhiều năm, Thái Lan luôn là đối thủ cạnh tranh trực tiếp của Việt Nam trên thị trường xuất khẩu gạo, đặc biệt tại châu Á và châu Phi. Tuy nhiên, tương quan giữa hai quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu Đông Nam Á đang có sự thay đổi đáng kể, khi Việt Nam không chỉ vượt Thái Lan về khối lượng xuất khẩu mà còn ngày càng nới rộng khoảng cách với đối thủ.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 10 tháng năm 2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 6,8 triệu tấn gạo, thu về 3,31 tỷ USD, giảm 4,6% về lượng và 9,7% về giá trị so với cùng kỳ năm trước.

Mặc dù xuất khẩu chưa lấy lại đà tăng trưởng, Việt Nam vẫn duy trì lợi thế trước Thái Lan. Tính riêng 9 tháng đầu năm 2026, lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam đạt 6,4 triệu tấn, cao hơn khoảng 28% so với mức 4,99 triệu tấn của Thái Lan.

Trong khi đó, xuất khẩu gạo của Thái Lan giảm 19,26% về lượng và 16,84% về giá trị so với cùng kỳ năm trước, đưa kim ngạch xuống còn gần 2,96 tỷ USD. Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) dự báo Việt Nam tiếp tục duy trì vị trí quốc gia xuất khẩu gạo lớn thứ hai thế giới trong năm 2026 và 2027, sau Ấn Độ.

VƯỢT THÁI LAN, GẠO VIỆT ÁP ĐẢO NHỜ GIÁ VÀ CHẤT

Năng suất canh tác và chi phí sản xuất đang là những yếu tố tạo ra sự khác biệt về khả năng cạnh tranh giữa ngành lúa gạo Việt Nam và Thái Lan.

Theo số liệu được công bố tại Thái Lan, năng suất lúa bình quân của Việt Nam đạt khoảng 6,12 tấn/ha, cao hơn gấp đôi mức 2,85 tấn/ha của Thái Lan, đồng thời vượt mức 4,4 tấn/ha của Ấn Độ và 3,61 tấn/ha của Campuchia.

Năng suất cao tạo điều kiện phân bổ chi phí sản xuất trên mỗi đơn vị sản phẩm hiệu quả hơn, qua đó giúp doanh nghiệp có thêm dư địa điều chỉnh giá chào bán trên thị trường quốc tế.

Ông Chookiat Ophaswongse, Chủ tịch danh dự Hiệp hội Các nhà xuất khẩu gạo Thái Lan cho biết, năng suất thấp, chi phí canh tác cao và tình trạng thiếu hụt lao động đang là những trở ngại đối với ngành gạo nước này. Bên cạnh đó, sự lên giá của đồng baht cũng khiến giá gạo xuất khẩu của Thái Lan trở nên kém cạnh tranh khi quy đổi sang USD.

Cuối tháng 10/2026, gạo trắng 5% tấm của Thái Lan được chào bán ở mức khoảng 480 USD/tấn, cao hơn 60 USD/tấn so với gạo cùng chủng loại của Việt Nam. Trong khi đó, gạo Ấn Độ có giá khoảng 388 USD/tấn. Sức ép cạnh tranh đối với Thái Lan còn xuất hiện ở phân khúc gạo thơm, vốn là thế mạnh truyền thống của quốc gia này.

Theo ông Chookiat Ophaswongse, giá gạo thơm Hom Mali của Thái Lan ở mức khoảng 1.100 USD/tấn, trong khi gạo thơm Campuchia có giá khoảng 750 USD/tấn và các dòng gạo thơm của Việt Nam dao động từ 525 - 555 USD/tấn. Sự chênh lệch về giá giữa các dòng sản phẩm đang khiến một bộ phận khách hàng tại Trung Quốc và Hong Kong chuyển hướng sang nguồn cung từ Việt Nam và Campuchia.

Không chỉ khai thác lợi thế về giá bán, ngành gạo Việt Nam những năm gần đây còn đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu sản phẩm. Theo kế hoạch sản xuất năm 2026, gạo chất lượng cao và gạo thơm dự kiến chiếm khoảng 75% lượng gạo xuất khẩu, tương đương 5,8 triệu tấn.

Danh mục sản phẩm gạo Việt Nam ngày càng đa dạng

Danh mục sản phẩm gạo Việt Nam ngày càng đa dạng

Danh mục sản phẩm xuất khẩu ngày càng đa dạng, từ các dòng gạo thơm Jasmine, Đài Thơm 8, gạo Japonica đến gạo đặc sản ST24, ST25, gạo hữu cơ và gạo sản xuất theo quy trình giảm phát thải. Trong đó, việc ST25 nhiều lần được vinh danh tại các cuộc thi quốc tế cũng góp phần gia tăng mức độ nhận diện của gạo Việt Nam ở phân khúc cao cấp.

Song song với quá trình chuyển đổi cơ cấu giống, Việt Nam đang triển khai Đề án phát triển bền vững một triệu hecta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030.

Thông qua việc tổ chức vùng nguyên liệu tập trung, chuẩn hóa quy trình canh tác và tăng cường liên kết giữa nông dân, hợp tác xã với doanh nghiệp, đề án hướng tới giảm chi phí vật tư đầu vào, kiểm soát chất lượng nguyên liệu và nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc, đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường nhập khẩu.

MỞ LỐI PHÂN KHÚC CAO CẤP

Bên cạnh những lợi thế về năng lực sản xuất, sự thay đổi trong cơ cấu nhập khẩu của các quốc gia cũng đang tạo thêm cơ hội mở rộng thị phần cho gạo Việt Nam.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Philippines tiếp tục là thị trường xuất khẩu gạo lớn nhất của Việt Nam trong 10 tháng đầu năm 2026, với tỷ trọng khoảng 40,2%, tiếp đến là Trung Quốc với 17,5% và Ghana với 13,7%. Riêng tại Philippines, trong 9 tháng đầu năm 2026, quốc gia này đã nhập khẩu khoảng 2,72 triệu tấn gạo từ Việt Nam, cao gấp hơn 5 lần lượng nhập khẩu từ Thái Lan.

Tuy nhiên, việc một thị trường chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu xuất khẩu cũng khiến ngành gạo Việt Nam nhạy cảm hơn trước những thay đổi về chính sách nhập khẩu, thuế quan và các biện pháp bảo vệ sản xuất nội địa của quốc gia này.

Trong bối cảnh đó, Trung Quốc đang trở thành một trong những thị trường có tốc độ tăng trưởng đáng chú ý. Trong 9 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu gạo của Việt Nam sang Trung Quốc tăng khoảng 76% so với cùng kỳ năm trước. Ngoài lợi thế về khoảng cách địa lý, doanh nghiệp Việt Nam còn có cơ hội khai thác nhu cầu tiêu dùng gạo thơm và gạo chất lượng cao tại thị trường này.

Tại châu Phi, bên cạnh Ghana, các quốc gia có nhu cầu nhập khẩu gạo lớn là những thị trường doanh nghiệp Việt Nam có thể tiếp tục khai thác. Trong khi đó, khu vực Trung Đông cũng ghi nhận những tín hiệu tích cực từ hoạt động xuất khẩu sang Iraq.

Cơ cấu thị trường xuất khẩu gạo Việt Nam 10 tháng đầu năm 2026. Nguồn: Bộ Nông nghiệp và Môi trường

Cơ cấu thị trường xuất khẩu gạo Việt Nam 10 tháng đầu năm 2026. Nguồn: Bộ Nông nghiệp và Môi trường

Dù đã tạo được khoảng cách đáng kể với Thái Lan, Việt Nam vẫn phải đối mặt với sức ép cạnh tranh từ Ấn Độ, quốc gia chiếm thị phần lớn nhất trên thị trường xuất khẩu gạo thế giới.

Năm 2025, Ấn Độ xuất khẩu 21,55 triệu tấn gạo, tăng 19,4% so với năm trước. USDA dự báo lượng gạo xuất khẩu của quốc gia này có thể đạt khoảng 23 triệu tấn trong năm thương mại 2026/2027.

Việc Ấn Độ dỡ bỏ các biện pháp hạn chế xuất khẩu trước đây đã bổ sung nguồn cung đáng kể cho thị trường thế giới, gia tăng áp lực cạnh tranh về giá, đặc biệt ở phân khúc gạo trắng phổ thông.

Trong khi đó, tại các thị trường có yêu cầu cao về chất lượng và an toàn thực phẩm như EU, Australia, Nhật Bản hay Singapore, dư địa phát triển của gạo Việt Nam còn nằm ở khả năng đưa sản phẩm vào những phân khúc có giá trị thương mại cao hơn.

Riêng Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) dành cho Việt Nam hạn ngạch thuế quan 80.000 tấn gạo mỗi năm, tạo điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp tiếp cận thị trường châu Âu.

Thực tế, một số doanh nghiệp đã bắt đầu khai thác giá trị thương mại từ những tiêu chuẩn sản xuất mới. Tháng 5/2026, Công ty Cổ phần Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An cho biết đã xuất khẩu 1.000 tấn gạo xanh phát thải thấp sang châu Âu và Australia với mức giá trên 1.000 USD/tấn.

Mặc dù đây là mức giá của dòng sản phẩm đặc thù, cao hơn đáng kể so với giá gạo xuất khẩu bình quân, việc thương mại hóa những sản phẩm được canh tác theo tiêu chuẩn môi trường đang mở thêm hướng tiếp cận khách hàng cho doanh nghiệp.

Theo Chiến lược phát triển thị trường xuất khẩu gạo của Việt Nam đến năm 2030, ngành lúa gạo đặt mục tiêu giảm dần khối lượng xuất khẩu, chuyển dịch cơ cấu sang các sản phẩm có chất lượng và giá trị cao, đồng thời phát triển thương hiệu gạo Việt Nam. Định hướng đến năm 2030, lượng gạo xuất khẩu đạt khoảng 4 triệu tấn, với kim ngạch khoảng 2,62 tỷ USD, trong đó gạo có thương hiệu chiếm trên 40%.

Hà Linh

Nguồn Thương Gia: https://thuonggiaonline.vn/gao-viet-thoat-bay-san-luong-chinh-phuc-phan-khuc-gia-tri-cao-post574478.html