Gặp dấu ấn kiến trúc đặc biệt trong hai ngôi làng Bắc Bộ

Dưới lớp bụi thời gian, những dinh thự cổ tại làng Cự Đà và làng Cựu vẫn phô diễn một tỷ lệ hình khối nghiêm cẩn theo quy chuẩn kiến trúc Pháp.

Dọc theo trục phát triển hướng Nam của Thủ đô, làng cổ Cự Đà và làng Cựu hiện lên như hai dấu mốc quan trọng trên bản đồ di sản vùng ven. Nếu Cự Đà nằm cách trung tâm thành phố khoảng 20km, soi bóng bên dòng sông Nhuệ với vị thế của một thương cảng sầm uất bậc nhất vùng Hà Đông cũ; thì xuôi thêm chừng 20km nữa, làng Cựu lại hiện ra với vẻ trầm mặc, kiêu kỳ của một “ngôi làng thợ may” lừng lẫy. Dù mang đặc thù sinh kế khác nhau, nhưng cả hai ngôi làng đều là những địa chỉ hiếm hoi còn lưu giữ được mật độ dày đặc các công trình kiến trúc giai đoạn đầu thế kỷ XX.
Lý giải về sự hiện diện của lối kiến trúc Pháp pha lẫn Việt Nam tại đây vào khoảng những năm 1920 - 1945, các tài liệu lịch sử đều ghi dấu một thời kỳ kinh tế hưng thịnh. Tại Cự Đà, những thương gia miến dong đầu thế kỷ XX đã mang hơi thở phương Tây từ chốn thị thành về xây dựng nhà ở. Còn tại làng Cựu, những “tay kéo” âu phục tài hoa, sau thời gian đốn tim và chinh phục giới thượng lưu Pháp bằng kỹ nghệ thượng thừa, đã quay về biến làng quê mình thành một không gian kiến trúc đầy kiêu hãnh. Đây không phải là sự sao chép khiên cưỡng, mà là một cuộc “hôn phối” nghệ thuật tài tình: Những hàng cột Ionic đối xứng vững chãi, họa tiết khối vuông, hành lang bán nguyệt hay khóa vòm,... của phương Tây được đặt hài hòa bên cạnh mái ngói ta và những bức đại tự bằng chữ Hán, tạo nên một chỉnh thể kiến trúc Đông Dương đặc biệt mà không nơi nào có được.

Việc ứng dụng lối xây dựng đa tầng với mái ngói dốc và bờ tường gạch hoa dày là sự kết hợp nhuần nhuyễn nhằm đối phó với sự biến thiên khắc nghiệt của thời tiết vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Tại làng Cự Đà còn có vài ngôi nhà mang riêng kiến trúc Art Deco với hình khối và hoa văn trang trí vuông vức cổ điển.

Cửa lá sách vốn có nguồn gốc từ kiến trúc Pháp, Ý và vùng Địa Trung Hải từ thế kỷ XVII - XVIII. Khí hậu các khu vực này nắng nóng, nhiều gió, nên người ta thiết kế các thanh chớp nghiêng để lấy gió mát mà vẫn che nắng, chắn mưa nhẹ. Cạnh đó giữ sự riêng tư mà vẫn thông thoáng.

Khi người Pháp sang Đông Dương, họ mang theo phong cách kiến trúc bản địa.

Tuy nhiên, khí hậu Đông Dương nói chung và Việt Nam nói riêng nóng ẩm hơn nhiều, nên người dân phải biến thể chi tiết kiến trúc châu Âu để phù hợp khí hậu bản địa. Họ thay cửa kính kín gió bằng cửa chớp lá sách gỗ nhằm giúp thông gió tự nhiên trong điều kiện nóng ẩm, giảm ánh nắng trực tiếp mà vẫn sáng nhà.

Phần trán tường được biến tấu đầy sáng tạo có hình con tôm đắp nổi, đôi càng to khỏe, cong, hướng lên trên. Vòm cổng làm theo kiến trúc phương Tây nhưng bên cạnh lại là hai hàng câu đối, liễn đối chữ Hán - Nôm trên tấm đại tự truyền thống của người Việt.

Trên tường nhiều ngôi nhà trong làng có tạc tượng nghê đá với ý nghĩa mang tới điềm lành, hóa giải vận xui.

Với kiến trúc đặc biệt của mình, làng Cựu và Cự Đà thường hay được mọi người ví von là “làng Tây của người Việt”.

Họa tiết Gothic theo lối kiến trúc Phục Hưng rõ nét đắp nổi trên tường, cổng nhà.

Hiện nay, phần lớn người dân gốc tại làng Cựu đã chuyển đi nơi khác sinh sống, chỉ còn lại khoảng hơn 100 hộ với hơn 500 nhân khẩu, chủ yếu làm nghề nông và các nghề tự do để duy trì cuộc sống tại quê nhà. Nghề may veston/âu phục nổi tiếng xưa kia hầu như không còn.

Trong khi đó, dân làng Cự Đà vẫn còn nghề làm miến dong và tương nếp truyền thống kết hợp với kinh doanh dịch vụ. Một bộ phận lao động trẻ cũng chuyển sang làm việc tại các khu công nghiệp hoặc văn phòng do tốc độ đô thị hóa nhanh.

Đến nay, cả 2 ngôi làng chỉ còn khoảng mười mấy ngôi nhà/biệt thự cổ. Số còn lại đã xây cải tạo thành nhà ở hiện đại hoặc bỏ không.

Thái Phương - Khánh Linh