Gặp tác giả bộ ảnh Trường Sa, Gạc Ma 1988

Hoài niệm tuổi xanh

Nhà báo Nguyễn Viết Thái hiện sống trong một căn hộ nhỏ trong một khu chung cư ở khu đô thị Vĩnh Điềm Trung, Nha Trang. Năm nay đã ở tuổi 70, ký ức cuộc đời làm báo được anh xếp gọn trong ngăn tủ kính, đó là chiếc máy đánh chữ cá nhân, chiếc máy ảnh hiệu Pentax, những tấm ảnh chụp tại Trường Sa năm 1988.

Tấm ảnh ‘‘Nụ cười Trường Sa” được anh treo trang trọng ngay bàn làm việc. Tại Khu tưởng niệm Chiến sĩ Gạc Ma và rất nhiều nhà bảo tàng trong nước có treo tấm ảnh này. Nụ cười của thuyền trưởng Anh hùng Vũ Huy Lễ cùng với các chiến sĩ tàu HQ 505, trong đó có những người lính vẫn nét thư sinh như học sinh.

Nhà báo Nguyễn Viết Thái, tác giả chùm ảnh Trường Sa năm 1988. Ảnh: Lê Văn Chương

Nhà báo Nguyễn Viết Thái nở nụ cười và ánh mắt hiện lên ký ức trẻ trung của người thanh niên Hà Thành, 19 tuổi có mặt trong một đơn vị hậu cần từ miền Bắc vào miền Nam tiếp quản các căn cứ trống rỗng của địch và đón không khí đất nước thống nhất. Ngày ấy, là lính hậu cần, ít va chạm súng đạn, vì vậy chàng lính trẻ có không gian mộng tưởng. Bố ông là Nguyễn Viết Thy, diễn viên phim màn ảnh rộng và từng tham gia bộ phim “Chung một dòng sông” rất nổi tiếng ở thập niên 60. Vì vậy cậu con trai cũng sớm có máu văn nghệ sĩ.

Năm 1975, sau 2 tháng ở Buôn Mê Thuột, đơn vị ông được điều động xuống thành phố biển Nha Trang. Và ông bắt đầu với nghiệp báo chí từ chiếc máy ảnh chuyên chụp các sự kiện của đoàn thanh niên trong đơn vị. Năm 1980 ông chuyển ngành sang Ty Văn hóa Thông tin tỉnh Phú Khánh, năm 1984 chuyển sang làm phóng viên ảnh báo Phú Khánh (tỉnh Phú Yên và Khánh Hòa cũ), cộng tác với báo Tiền Phong.

Sau sự kiện Trung Quốc thảm sát 64 chiến sĩ Hải quân tại đảo Gạc Ma vào ngày 14/3/1988, thông tin lúc đó chưa được chia sẻ rộng rãi. Tổng Biên tập báo Phú Khánh khi ấy là nhà báo, nhà văn Tô Phương. Vốn là lính chiến trường ra, nên ông lập tức gọi ông Thái, cũng là một cựu binh lên, lệnh ngắn gọn ‘‘tinh thần là đồng chí sẽ đi Trường Sa nhé, về làm công tác chuẩn bị”.

Trong báo Phú Khánh lúc đó cũng có mấy nhà báo từng là lính mặt trận. Như nhà báo Lương Kiên Định, tổ trưởng tổ ảnh, là con của nguyên Tổng Biên tập báo Nam Định, Hà Nam Ninh. Nhưng nhà báo Nguyễn Viết Thái từng đi lính Hải quân chuyển ngành, vì vậy được lựa chọn cho chuyến đi quan trọng và nguy hiểm này.

Bình minh của những ngày trên biển, cứ mở mắt ra là đã thấy tàu Trung Quốc đeo bám, cắt mũi thăm dò. Khi ra tới đảo Thuyền Chài, ông chứng kiến chàng lính trẻ kéo được con cá thu nặng 50 kg, nhưng mới kéo nửa chừng thì cá mập lao theo táp một cái nên chỉ còn cái đầu. Chuyện cá mập thường được anh kể lại, vì luôn nhớ đến Trung úy công binh Nguyễn Văn Chương, quê ở Quảng Bình. Trung úy Chương kể rằng, trong trận Gạc Ma, anh đã dùng chiếc xuồng nhôm lấy tay làm mái chèo để đi cứu số thương binh đang bơi ở bãi cạn trước khi thủy triều lên và cá mập tới...

Bình minh lính đảo

Một đám mây trắng ở phía đảo Gạc Ma, khi đoàn công tác số 17 vừa tổ chức Lễ tưởng niệm. Ảnh: Lê Văn Chương

Tháng 4/1988, trong thời gian đi cùng đoàn công tác 20 ngày, đi qua 11 đảo ở quần đảo Trường Sa, ông Thái đã chụp được những tấm ảnh có giá trị nhất, trở thành tác phẩm báo chí đặc sắc phản ánh về tinh thần chiến đấu, quyết tâm bảo vệ đảo, nụ cười lạc quan của những người lính trẻ vào thời điểm nóng bỏng. Báo Tiền Phong cũng rất nhiều lần đăng tải chùm ảnh Trường Sa năm 1988 của nhà báo Nguyễn Viết Thái.

Nhà báo Nguyễn Viết Thái kể lại, xúc động nhất là 15 giờ chiều ngày 7/5/1988, Đại tướng Lê Đức Anh, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đã cùng cán bộ, chiến sĩ hô vang lời thề. Trong lời thề đó có đoạn: “Trước hương hồn của cán bộ, chiến sĩ đã hy sinh vì Tổ quốc, xin hứa với đồng bào cả nước, xin nhắn nhủ với các thế hệ mai sau “Quyết tâm bảo vệ bằng được Tổ quốc thân yêu của chúng ta, bảo vệ bằng được quần đảo Trường Sa - một phần lãnh thổ và lãnh hải thiêng liêng của Tổ quốc thân yêu của chúng ta…”.

Nhà báo Nguyễn Viết Thái hồi ức, bình minh ở các đảo vào những ngày nóng bỏng năm 1988, anh em lính hiện ra là những khuôn mặt với da cháy sạm nắng, láng bóng, nhiều người chỉ mặc quần đùi, khách tới thì khoác áo một tí, nhưng vẫn mặc quần đùi. Khi có đoàn tướng lĩnh tới thăm thì tất cả mọi cán bộ, chiến sĩ mới mặc quần dài để ra tiếp đón. Bởi vì điều kiện ăn ở lúc đó rất gian khổ, anh em sống trên những ngôi nhà như lô cốt, nắng nóng hầm hập, nước ngọt thiếu, nấu ăn thì phải tính từng ngày, vì tàu vận tải rất lâu mới có chuyến ra tiếp tế cho đảo.

Mỗi buổi sáng, mỗi bình minh ở Trường Sa ngày ấy cực kỳ căng thẳng, anh em phân công nhau trực gác sẵn sàng chiến đấu. Khi đón đoàn công tác của Bộ Quốc phòng, lướt qua bộ quần áo anh em lính Trường Sa mặc trên người, không có bộ nào đồng màu, có người mặc áo bạc phếch, có người thì quần vừa vá, vừa bạc màu.

Những cột sóng như linh hồn lính biển miệt mài xô vào đảo Đá Đông A. Ảnh: Lê Văn Chương

Nhà báo Nguyễn Viết Thái nhớ lại, chuyến đi Trường Sa năm đó, khi tàu qua đảo Châu Viên thì tàu chiến Trung Quốc lao ra cắt mũi nhưng súng vẫn đậy dưới bạt. Anh em phóng viên và văn công được lệnh lánh vào bên trong, nhưng ông vẫn tranh thủ giương ống kính tê-lê chụp được 2 kiểu ảnh.

Chiếc ống kính tê-lê 300 theo ông ra Trường Sa năm đó, giờ là kỷ vật trong chiếc tủ kính. Lúc gặp tàu Trung Quốc, anh em lo lắng nhìn sang chiếc tàu chở Đại tướng Lê Đức Anh, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng và nhiều tướng lĩnh. Nhưng lúc đó chiếc tàu này đã cơ động đi theo hướng khác.

Nhà báo Nguyễn Viết Thái năm nay đã 70 tuổi, ông tâm sự, đời người làm báo phải để lại di sản cá nhân nào đó cho xã hội, trực quan và giá trị nhất thường là những tấm ảnh bắt đúng khoảnh khắc, tại những thời điểm lịch sử. Những tấm ảnh đó sẽ có sức sống lâu bền nhất.

LÊ VĂN CHƯƠNG