Gaza sau một năm ngừng bắn: Hòa bình vẫn còn xa vời

Các tòa nhà bị phá hủy do xung đột tại Jabalia, Dải Gaza. Ảnh: THX/TTXVN

Đã một năm kể từ khi thỏa thuận ngừng bắn do Tổng thống Mỹ Donald Trump và các đồng minh Arab làm trung gian được kỳ vọng chấm dứt chiến tranh tại Dải Gaza. Tuy nhiên, Israel vẫn tiến hành các cuộc tấn công gây thương vong tại vùng lãnh thổ Palestine bị tàn phá nặng nề này, trong khi tiến trình hòa bình gần như đình trệ.

Thỏa thuận đã giúp chấm dứt các hoạt động quân sự quy mô lớn, đưa toàn bộ con tin còn lại trở về và cải thiện khả năng tiếp cận viện trợ nhân đạo. Tuy nhiên, những cam kết quan trọng khác vẫn chưa được thực hiện, bao gồm thành lập một chính quyền Palestine mới với sự hỗ trợ của các lực lượng quốc tế, giải giáp phong trào Hồi giáo Hamas và chấm dứt sự kiểm soát của Israel đối với hơn một nửa diện tích Gaza. Công cuộc tái thiết hầu như chưa được triển khai.

Theo hãng tin AP, Israel gắn tiến triển trong các vấn đề còn lại với yêu cầu Hamas phải hoàn toàn giải giáp, trong khi Hamas và chính quyền Tổng thống Trump cho rằng các bước đi này cần được thực hiện song song. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã củng cố lập trường cứng rắn trong mùa Hè vừa qua, công khai thách thức ông Trump, đồng minh quan trọng nhất của mình, trước thềm cuộc bầu cử tại Israel vào cuối tháng này.

Bất đồng giữa các bên khiến khoảng 2 triệu người Palestine tại Gaza tiếp tục sống trong tình trạng bấp bênh. Phần lớn phải trú ẩn trong những khu lều tạm đầy chuột, giữa đống đổ nát của các khu dân cư hoặc trong những tòa nhà bị chiến tranh tàn phá, có nguy cơ sụp đổ.

Tại Jabaliya, miền Bắc Gaza, gia đình ông Abdullah Abu Zubaida sống trong một nơi trú ẩn tạm bợ được dựng lên từ những mảnh vỡ của chính ngôi nhà mình.

Ông cho biết khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực vào tháng 10 năm ngoái, gia đình kỳ vọng chiến tranh sẽ chấm dứt, các vụ giết hại sẽ dừng lại và viện trợ nhân đạo sẽ được đưa vào Gaza với số lượng lớn. Tuy nhiên, những kỳ vọng đó đã không trở thành hiện thực.

Đối với ông Ne'man Abu Jarad và gia đình, những người phải rời Beit Lahia ở miền Bắc Gaza để đến Khan Younis ở phía Nam, thỏa thuận ngừng bắn cũng chưa mang lại triển vọng rõ ràng về ngày trở về nhà. Gia đình có 5 con gái này vẫn phải sống trong lều tạm.

“Lệnh ngừng bắn chỉ tồn tại trên danh nghĩa, chỉ là giấy mực”, ông Abu Jarad nhận xét.

Thành công ban đầu

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu tại lễ ký chính thức thành lập Hội đồng Hòa bình về Gaza ở Davos, Thuỵ Sĩ ngày 22/1/2026. Ảnh: Anadolu Agency/TTXVN

Thỏa thuận ngừng bắn gồm 20 điểm được xây dựng sau nhiều tháng đàm phán dưới thời chính quyền Tổng thống Mỹ Joe Biden và sau đó là chính quyền ông Trump. Thỏa thuận đã chấm dứt các hoạt động quân sự quy mô lớn và dẫn đến việc trao trả toàn bộ con tin còn lại bị Hamas bắt giữ trong cuộc tấn công ngày 7/10/2023, sự kiện châm ngòi cho cuộc chiến tại Gaza.

Theo Cơ quan Y tế Gaza, các tay súng do Hamas dẫn đầu đã sát hại khoảng 1.200 người và bắt giữ 251 con tin trong cuộc tấn công ngày 7/10/2023. Israel đáp trả bằng các đợt không kích quy mô lớn và chiến dịch tấn công trên bộ, khiến hơn 74.000 người Palestine thiệt mạng.

Cơ quan Y tế Gaza lưu giữ hồ sơ chi tiết về thương vong. Số liệu của cơ quan này nhìn chung được các cơ quan Liên hợp quốc và các chuyên gia độc lập đánh giá là đáng tin cậy. Tuy nhiên, cơ quan này không phân biệt dân thường với các tay súng trong thống kê tổng số người thiệt mạng, đồng thời cho biết phụ nữ và trẻ em chiếm khoảng một nửa số nạn nhân.

Sau khi thỏa thuận được công bố, Tổng thống Trump kêu gọi mở ra một kỷ nguyên hòa hợp mới tại Trung Đông. Phát biểu tại hội nghị thượng đỉnh đánh dấu thỏa thuận, ông nhấn mạnh các bên có cơ hội hiếm có để gác lại những mối thù và hận thù trong quá khứ.

Tuy nhiên, việc chấm dứt các hoạt động quân sự quy mô lớn mới chỉ là bước khởi đầu. Những nội dung cốt lõi của thỏa thuận liên quan đến quản lý Gaza, giải giáp Hamas, triển khai lực lượng quốc tế và rút quân Israel vẫn chưa được thực hiện đầy đủ.

Những cam kết lớn vẫn chưa thành hiện thực

Quang cảnh khu vực Zeitoun, Gaza. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo thỏa thuận, Hamas phải chuyển giao quyền lực cho một ủy ban gồm các nhà quản lý Palestine, được Hội đồng Hòa bình phê chuẩn. Đây là cơ quan mới do ông Trump đứng đầu, chịu trách nhiệm giám sát việc thực thi thỏa thuận ngừng bắn.

Hamas chính thức tuyên bố giải thể chính quyền của mình vào tháng 7, nhưng bộ máy công quyền vẫn được duy trì và lực lượng này tiếp tục giữ vai trò chi phối tại khoảng 40% diện tích Gaza không nằm dưới sự kiểm soát của quân đội Israel. Trong khi đó, Israel đã ngăn cản chính quyền Palestine mới tiến vào Gaza qua cửa khẩu giáp Ai Cập.

Kế hoạch thành lập Lực lượng Ổn định Quốc tế được công bố hồi tháng 2, nhưng đến nay lực lượng này vẫn chưa được triển khai trên thực địa. Indonesia, quốc gia cam kết đóng góp lực lượng lớn nhất với 8.000 binh sĩ, đã hoãn kế hoạch khi sự chú ý của cộng đồng quốc tế chuyển sang cuộc xung đột với Iran.

Theo thỏa thuận, Israel phải rút quân khỏi Gaza. Tuy nhiên, thay vì rút lui, quân đội Israel đã mở rộng phạm vi kiểm soát, đẩy cái gọi là “Đường Kiểm soát màu vàng” về phía Tây, hướng ra Địa Trung Hải.

Israel cũng thường xuyên tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào những người bị cáo buộc vi phạm lệnh ngừng bắn, tiếp cận đường ranh giới này hoặc tham gia cuộc tấn công ngày 7/10/2023. Các cuộc tấn công như vậy nhiều lần gây thương vong cho dân thường.

Theo Cơ quan Y tế Gaza, các cuộc tấn công của Israel đã khiến hơn 1.400 người Palestine thiệt mạng kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực. Trong cùng thời gian, các cuộc tấn công riêng lẻ tại Gaza cũng khiến 5 binh sĩ Israel thiệt mạng.

Những diễn biến trên cho thấy lệnh ngừng bắn chưa tạo được nền tảng ổn định lâu dài, trong khi các bên vẫn bất đồng về những điều kiện then chốt để tiến tới giai đoạn tiếp theo của thỏa thuận.

Tháng 7 vừa qua, Tổng thống Trump công bố một thỏa thuận về giải giáp Hamas, coi đây là bước đột phá trong tiến trình vốn bị đình trệ kéo dài.

Thỏa thuận mở rộng này yêu cầu Hamas giải giáp theo một lộ trình từng bước, có trình tự và thời hạn cụ thể, gắn với việc Israel rút quân theo từng giai đoạn. Hamas lần đầu tiên xác nhận chấp thuận nguyên tắc giải giáp, nhưng đặt điều kiện Israel phải chấm dứt các cuộc tấn công và rút quân khỏi Gaza.

Chỉ vài ngày sau, Thủ tướng Netanyahu tuyên bố Israel sẽ không rút quân khỏi bất kỳ khu vực nào tại Gaza cho đến khi Hamas hoàn toàn giải giáp. Tuyên bố này trên thực tế đi ngược với thỏa thuận mà ông Trump vừa công bố, cho thấy bất đồng giữa hai đồng minh về trình tự thực hiện các cam kết.

Sự bất đồng diễn ra khi ông Netanyahu đang tìm cách củng cố sự ủng hộ của phe dân tộc chủ nghĩa trước cuộc bầu cử dự kiến diễn ra ngày 27/10. Cuộc bầu cử có thể khép lại gần 17 năm ông gần như liên tục nắm quyền, quãng thời gian dài nhất của một thủ tướng trong lịch sử Israel.

Binh sĩ Israel được triển khai tại Dải Gaza. Ảnh: THX/TTXVN

Một năm sau khi lệnh ngừng bắn được kỳ vọng mở đường chấm dứt chiến tranh, Gaza vẫn chưa có tiến triển đáng kể trong tái thiết. Hamas tuy đã suy yếu nhưng vẫn duy trì ảnh hưởng tại những khu vực không do Israel kiểm soát, trong khi các bất đồng về giải giáp, rút quân và quản lý vùng lãnh thổ này tiếp tục cản trở tiến trình hòa bình.

Trong bối cảnh đó, nguy cơ xung đột tái bùng phát vẫn hiện hữu, còn người dân Gaza tiếp tục phải sống trong điều kiện thiếu thốn và chưa biết khi nào có thể trở lại cuộc sống bình thường.