Giá trị đặc biệt của 2 cổ vật được đề nghị là bảo vật quốc gia tại Lâm Đồng

Kỹ nghệ chế tác đỉnh cao của cư dân cổ

Được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, số 4 Hùng Vương, phường Xuân Hương-Đà Lạt (Lâm Đồng), Linga thạch anh từ lâu đã trở thành cổ vật nổi tiếng, có sức hấp dẫn đặc biệt đối với khách tham quan. Khác với những linga thường thấy được chế tác từ các chất liệu như đá, đất nung, đồng, sắt, bạc, vàng... linga tại Bảo tàng Lâm Đồng được chế tác từ một khối thạch anh lớn, độ tinh khiết rất cao cùng kỹ nghệ chế tác tinh xảo. Dưới ánh đèn chiếu sáng của không gian trưng bày, hiện vật tượng trưng cho nguồn năng lượng sáng tạo, sự sinh sôi và năng lực phái mạnh của thần Shiva giống như khối kim cương lớn, tỏa ánh sáng rực rỡ, lấp lánh, đầy mê hoặc.  

 Linga thạch anh được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng.

Theo hồ sơ khoa học do Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng cung cấp, hiện vật Linga thạch anh được phát hiện năm 1993 tại phế tích kiến trúc số 4 thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Cát Tiên (nay thuộc xã Cát Tiên, tỉnh Lâm Đồng). Hiện vật có niên đại khoảng thế kỷ VIII sau Công nguyên, kích thước dài 25cm, đường kính giữa thân 9,2cm, đường kính chân 7,5cm, nặng 3.435g.

Điểm nổi bật của cổ vật này là sự kết hợp giữa chất liệu đá bán quý có độ cứng cao là thạch anh với kỹ thuật tạo hình đạt mức hoàn thiện tinh tế. Theo bà Lê Thị Trúc Linh, Phó giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng, hiện vật này thể hiện trình độ chế tác rất cao, với sự kết hợp của nhiều kỹ thuật ghè, mài, chạm khắc và đánh bóng tinh vi. Mặt khác, Linga thạch anh là hiện vật gốc, có nguồn gốc và bối cảnh phát hiện rõ ràng. Hồ sơ xác định hiện vật có kích thước lớn nổi bật trong nhóm cùng chất liệu; đồng thời đánh giá tính độc đáo ở hình trụ tròn được chế tác hoàn chỉnh theo quy chuẩn và những chi tiết tạo hình đặc trưng. Đây là những căn cứ quan trọng khi xem xét tính độc bản và giá trị đặc biệt của cổ vật.

Khách tham quan Linga thạch anh tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng. 

Giá trị của Linga thạch anh còn nằm trong mối liên hệ với toàn bộ quần thể khảo cổ Cát Tiên. Theo hồ sơ, di tích có quá trình hình thành, phát triển từ khoảng thế kỷ IV đến thế kỷ X, phản ánh đời sống tinh thần phong phú cùng sự giao lưu văn hóa rộng mở của cư dân cổ Nam Tây Nguyên. Từ cổ vật này, các nhà nghiên cứu có thêm tư liệu để tìm hiểu cấu trúc, chức năng của kiến trúc tôn giáo; đối chiếu với những hiện vật cùng loại tại Nam Bộ và Đông Nam Á; làm rõ các giai đoạn phát triển cũng như quan hệ văn hóa của Cát Tiên. Chất liệu và dấu vết kỹ thuật trên hiện vật còn mở ra hướng nghiên cứu về vật liệu, mỹ thuật và bảo tồn di sản.

Đặc sắc nghệ thuật điêu khắc Champa

Nếu Linga thạch anh tiêu biểu cho kỹ nghệ chế tác trên chất liệu đá bán quý tại Cát Tiên thì bộ Linga-Yoni Mương Mán lại có giá trị nổi bật bởi kết cấu liền khối, bố cục cân đối và những chi tiết mang dấu ấn riêng của nghệ thuật Champa.

Hiện vật này được phát hiện tháng 4-2007 tại thôn Đằng Thành, xã Mương Mán, huyện Hàm Thuận Nam, tỉnh Bình Thuận trước đây, nay thuộc xã Hàm Kiệm, tỉnh Lâm Đồng. Theo hồ sơ, một người dân tại địa phương tình cờ đã phát hiện được hiện vật khi làm rẫy và đã hiến tặng cho bảo tàng.

 Linga-Yoni Mương Mán, hiện vật đặc sắc của nghệ thuật Champa.

Có niên đại nửa cuối thế kỷ VIII, bộ Linga-Yoni được chế tác từ sa thạch hạt mịn màu xám đen, nặng 27,6kg, còn nguyên vẹn. Phần Linga hình trụ tròn, các đường gờ nổi được thể hiện rõ nét, có tính tả thực cao. Phần Yoni có thân vuông dẹt, mặt trên tạo lòng vuông giật cấp, thành vát xiên cân đối; vòi dẫn thuôn dài, chuyển tiếp mềm mại từ thân ra phía ngoài. Nét đặc sắc nhất của bộ Linga-Yoni này chính là hình tượng thờ cúng và quy tắc tạo hình ảnh hưởng của Bàlamôn giáo từ Ấn Độ nhưng cách tổ chức bố cục và xử lý chi tiết lại phản ánh rõ nét nghệ thuật Champa cổ. Những yếu tố văn hóa du nhập đã được tiếp nhận, chuyển hóa để hình thành sắc thái thẩm mỹ riêng, khiến hiện vật trở nên độc đáo, mang tính độc bản, không trùng lặp về phong cách so với nhiều bộ Linga-Yoni khác.

 Linga thạch anh và bộ Linga-Yoni Mương Mán được tỉnh Lâm Đồng lập hồ sơ đề nghị công nhận bảo vật quốc gia.

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, khoa học và nghệ thuật, tháng 9-2026, UBND tỉnh Lâm Đồng đã tổ chức họp hội đồng thẩm định hiện vật và hồ sơ đề nghị công nhận bảo vật quốc gia cấp tỉnh đối với 2 hiện vật Linga - Yoni Mương Mán và Linga thạch anh. Tại cuộc họp, các chuyên gia đều thống nhất đánh giá cao chất lượng thuyết minh và hồ sơ khoa học của 2 hiện vật. Hiện công tác chuẩn bị hồ sơ và các thủ tục để trình lên các cấp có thẩm quyền công nhận 2 hiện vật là bảo vật quốc gia đang được tỉnh Lâm Đồng khẩn trương hoàn thiện. Điều này không chỉ mở ra cơ hội quảng bá niềm tự hào về văn hóa, di sản mà còn là điều kiện để phát triển du lịch, đưa những câu chuyện hấp dẫn của vùng đất Lâm Đồng đến gần hơn với công chúng.