Giấc mơ điện thoại 'tác nhân AI' của Trung Quốc lộ tử huyệt

Nubia M153 là phép thử cho giấc mơ tác nhân AI của Trung Quốc

Được trang bị mô hình ngôn ngữ lớn Doubao của ByteDance và sự hậu thuẫn phần cứng từ ZTE, thiết bị này hứa hẹn một cuộc cách mạng: không chỉ trả lời câu hỏi, nó có thể thay người dùng đọc màn hình, tự động chuyển đổi giữa các ứng dụng và thực thi tác vụ như một trợ lý ảo quyền năng. Cơn sốt bùng lên ngay lập tức, Nubia M153 cháy hàng và được bán lại với giá cắt cổ.

Nhưng thực tế phũ phàng ập đến nhanh hơn cả tốc độ giao hàng. Hàng loạt người dùng báo cáo bị "đá văng" khỏi WeChat, tài khoản ngân hàng từ chối giao dịch, và các ông lớn công nghệ như Alipay, Meituan đồng loạt chặn quyền truy cập. Những gì thoạt nhìn giống như một cuộc chiến giành lãnh địa giữa các nền tảng, thực chất lại phơi bày một vấn đề cốt lõi hơn nhiều: Hệ sinh thái số của Trung Quốc, được xây dựng dựa trên sự kiểm soát danh tính và an ninh nghiêm ngặt, chưa sẵn sàng chấp nhận một "hồn ma" AI giả dạng con người.

Khi AI "vượt rào": Từ trợ lý thụ động đến tác nhân tự chủ và rủi ro an ninh

Nubia M153 khác biệt hoàn toàn với những nỗ lực tích hợp AI trước đây của Xiaomi, Huawei hay Vivo. Trong khi các đối thủ chỉ dừng lại ở các tính năng an toàn như tóm tắt nội dung hay chỉnh sửa ảnh trong khuôn khổ hẹp, Doubao trên Nubia M153 lại thâm nhập sâu vào hệ điều hành. Nó sở hữu khả năng "đọc" văn bản trên màn hình, tạo ra các cú chạm ảo (synthetic taps) và thao tác trên các ứng dụng bên thứ ba. Hành vi này không giống một tính năng phần mềm, mà giống một người vận hành được ủy quyền.

Tuy nhiên, chính khả năng tự chủ này đã kích hoạt hệ thống phòng thủ của các siêu ứng dụng (superapps). WeChat, Alipay hay các ứng dụng ngân hàng tại Trung Quốc không chỉ là phần mềm chat hay thanh toán đơn thuần; chúng là hạ tầng định danh và tài chính quốc gia.

Các hệ thống rủi ro (risk engines) của chúng được lập trình để theo dõi hành vi vi mô của người dùng: cách họ vuốt màn hình, tốc độ cuộn trang, thời gian dừng lại... Bất kỳ điều gì lệch chuẩn so với hành vi con người tự nhiên – chẳng hạn như tốc độ thao tác siêu nhanh hoặc sự chính xác máy móc của Doubao – đều bị coi là dấu hiệu của bot hoặc gian lận.

Hậu quả là sự phản ứng dây chuyền tự động và tàn khốc. WeChat đóng băng phiên làm việc, cảnh báo "môi trường đăng nhập bất thường". Ứng dụng ngân hàng yêu cầu tắt Doubao mới cho phép chuyển tiền. Các nền tảng thương mại điện tử như Taobao, JD.com thẳng thừng chặn quyền đăng nhập.

ByteDance thanh minh rằng tính năng tự chủ này cần sự đồng ý của người dùng và sẽ tạm dừng khi nhập mật khẩu, đồng thời dữ liệu được xử lý cục bộ hoặc trên đám mây riêng tư. Nhưng đối với các nền tảng đang quản lý hàng tỷ tài khoản và dòng tiền khổng lồ, một AI có thể "trở thành" người dùng – dù chỉ trong khoảnh khắc – không khác gì một lỗ hổng bảo mật nghiêm trọng. Trong mắt họ, ranh giới giữa một AI tác nhân hữu ích và một công cụ tự động hóa được tội phạm mạng sử dụng để lừa đảo là quá mong manh.

Sự lúng túng của chính Doubao càng làm vấn đề thêm trầm trọng. Chỉ 13 ngày sau thông báo ngừng sản xuất vào đầu tháng 12, liên kết mua hàng lại xuất hiện rồi biến mất chớp nhoáng, cho thấy sự bất định trong chiến lược.

Jiang Yuchen - Giám đốc R&D của đối thủ OPPO ColorOS - đã chỉ ra "tử huyệt" kỹ thuật: Nếu muốn AI thông minh, phải đưa dữ liệu lên đám mây để xử lý, nhưng điều đó vi phạm quyền riêng tư và tạo ra rủi ro lộ lọt hồ sơ số 3D của người dùng. Nếu giữ dữ liệu trên thiết bị (on-device) để bảo mật, pin sẽ cạn kiệt nhanh chóng. Doubao đã chọn con đường mạo hiểm và vấp phải sự kháng cự của thực tế.

Cuộc chiến pháp lý và tương lai của "Danh tính máy": Cần minh bạch hơn là giả dạng

Sự kiện Nubia M153 không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn đụng chạm đến những nguyên tắc cốt lõi trong quản lý không gian mạng của Trung Quốc. Các siêu ứng dụng không phản đối AI, họ phản đối AI thiếu minh bạch (opaque AI).

Các công cụ hỗ trợ như trình đọc màn hình cho người khiếm thị vẫn được phép hoạt động vì chúng khai báo rõ ràng danh tính và phạm vi tác động. Ngược lại, một tác nhân AI chung chung hoạt động âm thầm thay mặt người dùng đã xóa nhòa sự rõ ràng cần thiết để phân định trách nhiệm.

Khung pháp lý của Bắc Kinh càng củng cố quan điểm này. Từ năm 2023, Trung Quốc đã xây dựng các quy định chặt chẽ yêu cầu nội dung và hành vi do AI tạo ra phải được dán nhãn rõ ràng (bắt đầu từ tháng 9/2025). Cơ quan quản lý muốn rạch ròi giữa hành vi của con người và máy móc trong cả luật pháp, mã nguồn và dấu vết kiểm toán. Một AI hòa lẫn vào danh tính người dùng như Doubao đang đi ngược lại nguyên tắc đó.

Sự kiện này cũng diễn ra trong bối cảnh cuộc chiến quyền lực ngầm trong hệ sinh thái di động Trung Quốc đang leo thang. Các nhà sản xuất điện thoại (Android handset makers) từ lâu đã sử dụng quyền kiểm soát hệ điều hành để chèn ép ứng dụng, thu phí hoa hồng cao và điều hướng người dùng. Cơ quan Quản lý Nhà nước về Quy chế Thị trường (SAMR) hồi tháng 11 đã phải ra văn bản cảnh báo về hành vi "cạnh tranh bất hợp lý" này.

Nhưng với Doubao, kịch bản đã đảo chiều: Lần này, không phải phần cứng chèn ép phần mềm, mà là một AI phần mềm đang cố gắng "ký sinh" lên các siêu ứng dụng vốn bảo vệ quy trình xác thực của mình còn kỹ hơn cả các nhà sản xuất phần cứng.

Tương lai ngắn hạn đã rõ ràng: Các siêu ứng dụng sẽ tiếp tục dựng tường lửa chặn đứng mọi sự can thiệp cấp hệ thống cho đến khi các AI Agent biết "chào hỏi" đúng cách.

Doubao, dù sở hữu 159 triệu người dùng hoạt động hàng tháng, sẽ phải thiết kế lại cách giao tiếp với WeChat hay Alipay thông qua các API chính thống và minh bạch, thay vì cố gắng tạo ra ảo giác "cách mạng AI" bằng các thủ thuật đọc màn hình đầy rủi ro.

Về lâu dài, ngành công nghiệp cần thiết lập các cơ chế chính thức để AI Agent hoạt động mà không cần giả dạng con người. Đó phải là các giao diện lập trình ứng dụng (API) cho phép phân biệt rõ ràng đâu là lệnh do người dùng khởi xướng, đâu là lệnh do AI đề xuất.

Chỉ khi có sự minh bạch và khả năng truy vết (audit trails), niềm tin – hạ tầng vô hình quan trọng nhất của kỷ nguyên số – mới được thiết lập. Cho đến lúc đó, Nubia M153 sẽ vẫn là bài học đắt giá về giới hạn của tham vọng công nghệ khi va phải bức tường thực tế của hạ tầng số và quy định pháp lý.

Bùi Tú