Giải bài toán 5 'hướng ra' trong kiểm kê khí nhà kính cho doanh nghiệp

Rào cản với doanh nghiệp

Trong giai đoạn chuyển đổi xanh hiện nay, một dự án hay đơn vị thường phải đối diện với 5 hướng ra về dữ liệu phát thải: tuân thủ pháp lý theo quy định quốc gia; quản trị cấp doanh nghiệp theo chuẩn Nghị định thư về khí nhà kính (GHG Protocol); đáp ứng chuỗi cung ứng phạm vi 3 và dấu chân carbon sản phẩm (PCF), đánh giá vòng đời sản phẩm (LCA); công bố thông tin bền vững/ESG theo các chuẩn quốc tế sáng kiến báo cáo oàn cầu (GRI) hoặc tiêu chuẩn báo cáo bền vững châu Âu (ESRS); định lượng cấp dự án theo phương pháp luận để phát triển tín chỉ carbon.

Theo ông Phạm Hoài Trung – Chuyên gia quản lý khí nhà kính và tư vấn ESG, Nhà sáng lập Công ty công nghệ Azitech và Công ty tư vấn thực hành phát triển bền vững GreenGo, Phó Chủ tịch lâm thời Hiệp hội Chuyển đổi Xanh Việt Nam (VGA), Trưởng ban ESG/NetZero & KHCN của VGA, điểm nghẽn lớn nhất với doanh nghiệp nằm ở chỗ: mỗi hướng ra là một “ngôn ngữ” và cơ chế chấp nhận khác nhau. Nếu tiếp cận theo kiểu “làm cho xong”, doanh nghiệp rất dễ rơi vào tình trạng có số liệu nhưng không dùng được, hoặc “đúng con số” nhưng không được công nhận vì sai ranh giới, sai chuẩn, thiếu bằng chứng.

Doanh nghiệp dễ nhầm lẫn giữa các khái niệm như Scope 3 (phạm vi 3) với LCA, hay báo cáo ESG với báo cáo phát thải. Hệ quả là số liệu bị lệch ranh giới và không được các đơn vị đánh giá độc lập chấp nhận.

Ông Phạm Hoài Trung – Chuyên gia quản lý khí nhà kính và tư vấn ESG, Phó Chủ tịch lâm thời Hiệp hội Chuyển đổi Xanh Việt Nam (VGA).

Việc kiểm kê thường chỉ làm mỗi năm một lần, thiếu tính hệ thống. Khi thay đổi nhân sự hoặc đến kỳ thẩm tra, doanh nghiệp thường thất lạc chứng từ, không truy xuất được nguồn gốc số liệu.

Nếu tách riêng mỗi hướng ra thành một dự án độc lập, doanh nghiệp sẽ tốn chi phí gấp 5 lần cho nhân sự, tư vấn và hệ thống lưu trữ. Đáng ngại hơn, sự mâu thuẫn số liệu giữa các báo cáo sẽ tạo rủi ro lớn về uy tín quản trị.

Thiếu một “đầu não carbon” có khả năng kết nối kỹ thuật với quản trị và rủi ro tài chính, dẫn đến việc chỉ chọn các giải pháp ngắn hạn, đối phó.

Giải pháp “một nền dữ liệu – nhiều chuẩn đầu ra”

Để giải quyết triệt để tình trạng trên, các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp cần thay đổi tư duy từ “làm báo cáo” sang xây dựng “hạ tầng dữ liệu” theo nguyên tắc “tạo một lần – dùng nhiều lần”. Giải pháp này tập trung vào 4 trụ cột cốt lõi.

Thứ nhất, thiết kế ranh giới dùng chung, xác định rõ ranh giới tổ chức, sản phẩm và dự án trên một “bản đồ” thống nhất để giải trình sự khác biệt giữa các chuẩn báo cáo.

Thứ 2, chuẩn hóa danh mục dữ liệu bằng việc phân quyền trách nhiệm cho từng nguồn dữ liệu, quy định tần suất cập nhật và cơ chế kiểm soát chất lượng chặt chẽ.

Thứ 3, số hóa và lưu trữ hóa đơn, hợp đồng, nhật ký vận hành… theo cấu trúc có thể truy xuất ngay lập tức phục vụ thẩm tra.

Thứ 4, cơ chế xuất báo cáo theo “use case”. Từ nền tảng chung, hệ thống có thể xuất dữ liệu tương thích với biểu mẫu của cơ quan quản lý, Dashboard giảm phát thải cho lãnh đạo, hay hồ sơ MRV cho tín chỉ carbon.

Chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp cần thay đổi tư duy từ “làm báo cáo” sang xây dựng “hạ tầng dữ liệu” theo nguyên tắc “tạo một lần – dùng nhiều lần”.

Theo các chuyên gia, lộ trình phù hợp cho doanh nghiệp là “đi từ chắc đến cao", bắt đầu với tuân thủ phạm vi 1, 2, sau đó mở rộng sang phạm vi 3 và tích hợp ESG trước khi tiến tới các dự án tín chỉ carbon phức tạp.

“Muốn đáp ứng nhiều hướng ra, doanh nghiệp phải xây hệ thống dữ liệu trước, không thể chỉ dừng lại ở việc làm báo cáo. Một con số CO2e (đơn vị đo lường chuẩn hóa dùng để so sánh tác động gây nóng lên toàn cầu của các khí nhà kính khác nhau) chỉ có giá trị khi nó được bảo chứng bằng ranh giới rõ ràng và bằng chứng xác thực", chuyên gia Phạm Hoài Trung nhấn mạnh.

Theo ông Trung, ranh giới và mức độ bằng chứng mới là yếu tố quyết định giá trị của con số carbon. Doanh nghiệp cần biến áp lực tuân thủ thành lợi thế cạnh tranh bằng cách minh bạch hóa dữ liệu, từ đó tạo niềm tin với ngân hàng, nhà đầu tư và các đối tác trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trong hành trình đầy thách thức này, Hiệp hội Chuyển đổi Xanh Việt Nam (VGA) đóng vai trò là tổ chức kết nối và hỗ trợ thực chất cho doanh nghiệp hội viên. Không chỉ dừng lại ở những lời kêu gọi, VGA hướng tới việc cung cấp “hạ tầng mềm” để doanh nghiệp thực hiện chuyển đổi xanh hiệu quả.

Trong đó, việc chuẩn hóa thực hành giúp doanh nghiệp đi đúng chuẩn ngay từ đầu, tránh lãng phí nguồn lực vào những cách làm sai lệch qua các chương trình đào tạo và bộ mẫu checklist chuẩn quốc tế. Chia sẻ các công cụ, mô hình triển khai theo ngành và các case study thực tế, giúp doanh nghiệp rút ngắn “đường cong học tập”, giảm chi phí chuyển đổi.

Bên cạnh đó, nâng cao năng lực “sẵn sàng thẩm tra”, hỗ trợ hình thành quy trình dữ liệu và thư viện bằng chứng, yếu tố then chốt để được các định chế tài chính và khách hàng quốc tế công nhận. Mở cửa tiếp cận các đối tác chuyển giao công nghệ xanh và nguồn tài chính xanh trong và ngoài nước.

Khi có dữ liệu carbon chuẩn xác và câu chuyện ESG nhất quán dưới sự hỗ trợ của hệ sinh thái VGA và các chuyên gia hàng đầu, doanh nghiệp không chỉ đáp ứng được các rào cản kỹ thuật như CBAM (Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon) hay EUDR (Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu), mà còn tự tin khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế, chuyển đổi áp lực xanh thành năng lực cạnh tranh bền vững cho tương lai.

Thu An