Giải bài toán khoáng sản và VLXD ở Quảng Trị (kỳ 3): Tháo gỡ “nút thắt” nguồn cung, hướng đến phát triển bền vững

Áp lực nguồn cung và những điểm nghẽn trong khai thác

Theo Báo cáo số 387/BC-UBND ngày 26/10/2026 của UBND tỉnh Quảng Trị về công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động bảo vệ môi trường trong khai thác khoáng sản giai đoạn 2021–2026, toàn tỉnh hiện có 64 mỏ đá xây dựng, 39 mỏ cát, sỏi và 28 mỏ đất san lấp được cấp phép.

Nhu cầu nguyên liệu tăng, điểm mỏ đá hoạt động hết công suất.

Tuy nhiên, số lượng mỏ hiện có vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu vật liệu phục vụ phát triển hạ tầng trong những năm tới. Qua rà soát, giai đoạn 2026–2030, Quảng Trị dự kiến còn thiếu hơn 9,87 triệu m³ đất đắp, 1,27 triệu m³ đá xây dựng và khoảng 629.000 m³ cát xây dựng. Bình quân mỗi năm, nhu cầu vật liệu chưa được đáp ứng lên tới khoảng 2,36 triệu m³.

Tình trạng thiếu hụt này đang tạo áp lực trực tiếp lên tiến độ triển khai nhiều công trình giao thông trọng điểm. Trong đó, Dự án Đường ven biển kết nối hành lang kinh tế Đông - Tây (giai đoạn 1) còn thiếu 485.000 m³ đất đắp, hơn 381.000 m³ đá xây dựng và 120.000 m³ cát xây dựng.

Mỏ khai thác đá trên địa bàn xã Tuyên Sơn hoạt động với quy mô nhỏ, chủ yếu cung ứng đá cho thị trường Hà Tĩnh.

Tình trạng thiếu hụt này đang tạo áp lực trực tiếp lên tiến độ triển khai nhiều công trình giao thông trọng điểm. Trong đó, Dự án Đường ven biển kết nối hành lang kinh tế Đông - Tây (giai đoạn 1) còn thiếu 485.000 m³ đất đắp, hơn 381.000 m³ đá xây dựng và 120.000 m³ cát xây dựng.

Tương tự, Dự án Tuyến đường bộ ven biển qua khu vực cầu Cửa Tùng và Cửa Việt cũng đang thiếu hơn 60.000 m³ đất đắp, gần 42.000 m³ đá xây dựng và khoảng 5.868 m³ cát xây dựng.

Thực tế này cho thấy, bài toán khoáng sản không đơn thuần là mở thêm các điểm khai thác, mà còn nằm ở khả năng đưa những nguồn tài nguyên đã được quy hoạch, đấu giá và cấp phép sớm đi vào hoạt động. Nếu các vướng mắc không được xử lý đồng bộ, nguy cơ thiếu vật liệu sẽ tiếp tục ảnh hưởng đến tiến độ đầu tư công, gia tăng chi phí xây dựng và tạo áp lực lên các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Một trong những điểm nghẽn đáng chú ý hiện nay là công tác giải phóng mặt bằng và chuyển mục đích sử dụng rừng. Mặc dù HĐND tỉnh đã ban hành nhiều nghị quyết thu hồi đất phục vụ các dự án khoáng sản, nhưng tiến độ thực hiện trên thực địa vẫn chưa đạt yêu cầu. Không ít dự án đã trúng đấu giá hoặc được chấp thuận chủ trương đầu tư nhưng chưa thể triển khai do vướng thủ tục kéo dài.

Mỏ đá bên dòng sông Gianh, phục vụ cho sản xuất xi măng.

Đáng chú ý, trong tổng số 49 dự án khai thác khoáng sản được chấp thuận chủ trương chuyển mục đích sử dụng rừng với tổng diện tích hơn 1.021 ha, vẫn còn 5 dự án có diện tích 480,93 ha chưa hoàn thành nghĩa vụ nộp tiền trồng rừng thay thế.

Ở khâu tập kết, vận chuyển và kinh doanh vật liệu xây dựng (VLXD), doanh nghiệp cũng gặp những khó khăn riêng. Đại diện Công ty TNHH Xây dựng Lương Ninh cho biết, đơn vị có đầy đủ các hồ sơ pháp lý liên quan đến nguồn vật liệu, hợp đồng thuê đất, hồ sơ bảo vệ môi trường dự án, giấy phép bến thủy nội địa,...

Bãi tập kết VLXD của Công ty TNHH Xây dựng Lương Ninh, có địa chỉ tại xã Ninh Châu.

Một bất cập được doanh nghiệp phản ánh là quy định lắp đặt trạm cân tại các bãi cát ven sông. Với đặc thù thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ lụt, nhất là tại những khu vực từng xảy ra lũ lớn như năm 2020, các công trình cố định và thiết bị điện tử có nguy cơ bị hư hỏng, cuốn trôi. Chi phí đầu tư, tháo dỡ và bảo trì vì thế trở thành gánh nặng đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Những kiến nghị này đặt ra yêu cầu cơ quan chức năng cần xem xét điều kiện địa hình, đặc điểm tự nhiên của từng khu vực để có hướng dẫn phù hợp, vừa bảo đảm yêu cầu quản lý, vừa tránh tạo thêm chi phí không cần thiết cho doanh nghiệp.

Siết quản lý từ cơ sở, nâng trách nhiệm doanh nghiệp

Bên cạnh việc tháo gỡ các rào cản về cơ chế, thủ tục, tăng cường kiểm tra và giám sát hoạt động khai thác khoáng sản tại cơ sở được xem là giải pháp quan trọng nhằm đưa hoạt động khai thác vào khuôn khổ pháp luật.

Hệ thống phun sương dập bụi ở một số điểm mỏ khai thác vẫn đang hoạt động chưa hiệu quả.

Tại xã Ninh Châu, ngày 12/10/2026, UBND xã ban hành Công văn số 1191/UBND-KT yêu cầu Phòng Kinh tế, Công an xã và chính quyền các thôn tăng cường kiểm tra, rà soát, xử lý các hành vi vi phạm trong khai thác, vận chuyển và tập kết khoáng sản.

Nội dung chỉ đạo tập trung vào việc chấn chỉnh hoạt động khai thác, bảo đảm an toàn lao động, bảo vệ môi trường, kiểm soát vận tải và thực hiện công khai, niêm yết, kê khai giá bán VLXD theo quy định của UBND tỉnh đối với các doanh nghiệp liên quan.

Đáng chú ý, UBND xã Ninh Châu còn ban hành Thông báo số 286/TB-UBND, thiết lập đường dây nóng do lãnh đạo UBND xã trực tiếp tiếp nhận thông tin phản ánh 24/7. Đây là kênh để người dân thông báo kịp thời các hành vi khai thác, tàng trữ, vận chuyển khoáng sản trái phép, góp phần tăng cường giám sát cộng đồng và nâng cao trách nhiệm của chính quyền cơ sở.

Xe tải chở đá được che chắn sơ sài, có dấu hiệu chở quá tải trọng, nguy cơ mất an toàn giao thông, đá rơi vãi.

Tại xã Triệu Phong, sau đợt kiểm tra thực địa giữa tháng 9/2026, UBND xã cũng ban hành Công văn số 1444/UBND-KT yêu cầu các tổ chức, cá nhân được cấp phép khai thác nghiêm túc khắc phục những tồn tại.

Các chủ mỏ phải khai thác đúng ranh giới, trữ lượng, công suất được cấp phép; thực hiện đầy đủ trách nhiệm bảo vệ môi trường, hạn chế bụi, tiếng ồn và duy tu các tuyến đường vận chuyển, không để hoạt động khai thác gây ảnh hưởng đến đời sống người dân. Việc khắc phục phải được báo cáo kèm hình ảnh minh chứng, đồng thời chịu sự giám sát của cơ quan chuyên môn và lực lượng công an địa phương.

Từ những động thái trên có thể thấy, quản lý khoáng sản không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan cấp tỉnh mà cần được thực hiện thường xuyên, liên tục ngay tại địa bàn có hoạt động khai thác. Khi chính quyền cơ sở chủ động kiểm tra, người dân có kênh phản ánh và doanh nghiệp chịu sự giám sát thực chất, những vi phạm về khai thác, vận chuyển, môi trường sẽ có điều kiện được phát hiện và xử lý kịp thời.

Khi nguồn cung thiếu hụt, các điểm mỏ khai thác hết công suất, sinh ra khói bụi, nguy cơ ô nghiễm môi trường.

Cùng với vai trò quản lý của chính quyền, sự chủ động đổi mới công nghệ, nâng công suất gắn với bảo vệ môi trường từ phía doanh nghiệp cũng là yếu tố quan trọng để giải quyết bài toán nguồn cung.

Đại diện Công ty Cổ phần Sản xuất vật liệu và Xây dựng công trình 405 (Công ty 405) cho biết, mỏ đá của đơn vị hiện có công suất được cấp phép 100.000 m³/năm, thời hạn khai thác đến năm 2031. Trước nhu cầu VLXD ngày càng tăng, doanh nghiệp đang hoàn thiện thủ tục nâng công suất lên 150.000 m³/năm, đồng thời thực hiện các thủ tục liên quan đến hạ cốt khai thác theo quy định.

Theo đại diện doanh nghiệp, đơn vị đang thực hiện việc khai thác đúng theo quy định, chấp hành nghiêm các quy định bảo vệ môi trường trong quá trình khai thác, chế biến và vận chuyển đá. Đầu tư hệ thống cân điện tử tự động, camera giám sát để kiểm soát khối lượng vật liệu xuất bán; duy trì phun dập bụi, thực hiện quy trình cảnh báo an toàn khi nổ mìn và ký hợp đồng thu gom chất thải nguy hại.

Giai đoạn 2021–2026, toàn tỉnh hiện có 64 mỏ đá xây dựng, 39 mỏ cát, sỏi và 28 mỏ đất san lấp được cấp phép.

Không chỉ tập trung vào hoạt động sản xuất, Công ty 405 còn phối hợp với các đơn vị có chung tuyến đường mỏ đầu tư gần 3 tỷ đồng xây dựng tuyến đường bê tông nhựa đấu nối ra đường lớn. Doanh nghiệp cũng hỗ trợ kinh phí vệ sinh tuyến đường vận chuyển, tặng quà cho hộ nghèo và cung cấp vật liệu để người dân sửa chữa đường dân sinh.

Tương tự, mỏ đá Công ty Lộc Trường Thạch hiện có trữ lượng khoảng 1,5 triệu m³, thời hạn khai thác 15 năm. Sản phẩm của mỏ được cung cấp cho nhiều công trình, dự án trọng điểm, trong đó có tuyến đường cao tốc, Cảng Mỹ Thủy,......

Mỏ đá Công ty Lộc Trường Thạch đã chi hàng trăm triệu đồng sửa chữa, lu lèn đường dân sinh chung dẫn vào khu vực mỏ.

Đại diện doanh nghiệp cho biết, đơn vị đã hoàn tất thủ tục thăm dò hạ sâu, bổ sung khoảng 420.000 m³ trữ lượng và nâng công suất khai thác từ 100.000 m³/năm lên 200.000 m³/năm. Doanh nghiệp cũng đầu tư dây chuyền thiết bị mới, hệ thống phun sương dập bụi tại đầu ra sản phẩm, xe tưới nước chuyên dụng hoạt động từ 5–6 chuyến/ngày trên tuyến đường vận chuyển và duy trì quan trắc môi trường định kỳ 6 tháng/lần.

Ngoài ra, đơn vị đã chi hàng trăm triệu đồng sửa chữa, lu lèn đường dân sinh chung dẫn vào khu vực mỏ, hỗ trợ kéo dây và cấp điện sinh hoạt cho các hộ dân lân cận.

Những nỗ lực này cho thấy doanh nghiệp hoàn toàn có thể vừa nâng cao năng lực cung ứng vật liệu, vừa đầu tư các giải pháp kiểm soát ô nhiễm và giảm thiểu tác động đến cộng đồng. Tuy nhiên, để những cam kết đó phát huy hiệu quả lâu dài, công tác kiểm tra, giám sát độc lập của cơ quan chức năng vẫn cần được duy trì thường xuyên, bảo đảm mọi hoạt động khai thác đều tuân thủ đúng giấy phép và quy chuẩn môi trường.

Khơi thông nguồn lực, gắn khai thác với trách nhiệm môi trường

Một vấn đề khác không thể xem nhẹ là nghĩa vụ tài chính của các đơn vị khai thác khoáng sản. Theo báo cáo của UBND tỉnh, tính đến cuối năm 2025, các mỏ thuộc thẩm quyền cấp phép của tỉnh còn nợ 27,67 tỷ đồng tiền cấp quyền khai thác khoáng sản, 16,43 tỷ đồng thuế tài nguyên, 12,28 tỷ đồng phí bảo vệ môi trường và 15,94 tỷ đồng tiền ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường.

Tình trạng nợ đọng không chỉ ảnh hưởng đến nguồn thu ngân sách mà còn tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt nguồn lực dành cho công tác cải tạo, phục hồi môi trường sau khai thác. Trong khi đó, giai đoạn 2021–2026, nguồn thu từ hoạt động khoáng sản đã đóng góp hơn 1.500 tỷ đồng vào ngân sách tỉnh. Điều này càng cho thấy yêu cầu phải quản lý chặt chẽ nguồn thu, đồng thời bảo đảm các tổ chức khai thác thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính theo quy định.

Lực lượng CSGT Quảng Trị tăng cường tuần tra kiểm soát trọng tải của các phương tiện vận chuyển vật liệu xây dựng.

Để chủ động nguồn vật liệu cho giai đoạn 2026–2030, Quảng Trị đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Trong tháng 6/2026, tỉnh đã đấu giá thành công 14 mỏ khoáng sản và tiếp tục thực hiện kế hoạch đấu giá 37 khu vực mỏ với tổng tài nguyên dự báo hơn 45,79 triệu m³. Đây được xem là hướng đi quan trọng nhằm bổ sung nguồn cung, giảm áp lực thiếu hụt vật liệu cho các dự án đầu tư xây dựng.

Một điểm tập kết cát ở xã Ninh Châu đang cung cấp vật liệu cho phương tiện vận chuyển có biển kiểm soát ngoại tỉnh.

Cùng với đó, tỉnh kiến nghị các bộ, ngành Trung ương sớm ban hành hướng dẫn cụ thể để tháo gỡ những vướng mắc trong quá trình triển khai Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024, Luật sửa đổi năm 2025 và các nghị định liên quan, nhất là về thủ tục hành chính, tính tiền cấp quyền khai thác và chuyển mục đích sử dụng đất, rừng.

Việc lắng nghe, giải quyết những kiến nghị chính đáng của doanh nghiệp cũng cần được chú trọng, đặc biệt đối với yêu cầu lắp đặt trạm cân tại những khu vực có điều kiện địa hình, thủy văn đặc thù. Song song với tháo gỡ khó khăn, cần kiên quyết yêu cầu các doanh nghiệp thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính, ký quỹ phục hồi môi trường, kiểm soát tải trọng phương tiện và chịu trách nhiệm đối với những tác động phát sinh từ hoạt động khai thác.

Một đơn vị mỏ đá trên địa bàn xã Tuyên Sơn chưa thực hiện tốt việc kiểm soát tải trọng phương tiện. Xe chở đá có ngọn đang ì ạch tiến ra khỏi vị trí mỏ, đưa ra thị trường tiêu thụ.

Khoáng sản là nguồn lực quan trọng phục vụ phát triển hạ tầng, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của Quảng Trị. Tuy nhiên, giá trị của nguồn lực này không chỉ được đo bằng sản lượng khai thác hay nguồn thu ngân sách, mà còn nằm ở hiệu quả sử dụng tài nguyên, trách nhiệm phục hồi môi trường và những lợi ích thiết thực mang lại cho cộng đồng.

Giải quyết bài toán thiếu hụt VLXD vì thế cần sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân. Chỉ khi nguồn cung được khơi thông trên cơ sở tuân thủ pháp luật, hoạt động khai thác được giám sát minh bạch và trách nhiệm môi trường được đặt đúng vị trí, Quảng Trị mới có thể khai thác hiệu quả tiềm năng khoáng sản, đáp ứng yêu cầu phát triển hạ tầng mà không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế.